مىرسد . اين راه ، انشعابهاى متعدّد داشته و با طول تقريبى 1190 تا 1333 كيلومتر ، جاىگزين مناسبى براى راه كوتاه ، امّا سختِ باديه بوده است . مجموع اين راه و راه باديه را مىتوان به يك مثلّث ، تشبيه كرد كه قاعده آن ، راه باديه است .
راه سوم : راه كناره دجله
دجله ، ديگر رود بزرگ عراق است و آن نيز مانند فرات ، از تركيه سرچشمه مىگيرد ؛ امّا از شام نمىگذرد و درگذشته ، براى رفتن به شمال شرق عراق ، از مسير كناره آن ، استفاده مىكردهاند . اين راه ، مسير اصلى ميان كوفه و دمشق ، نبوده است و بايد پس از پيمودن مقدار كوتاهى از آن ، كم كم به سمت غرب پيچيد و پس از طىّ مسير نه چندان كوتاهى ، به راه كناره فرات پيوست و از آن طريق ، وارد دمشق شد .
اين مسير را مىتوان سه ضلع از يك مستطيل دانست كه ضلع ديگر طولىِ آن را راه باديه و سه ضلع ياد شده آن را : مسافت پيموده شده از كوفه به سمت شمال ، راه پيموده شده به سمت غرب ، و راه پيموده شده به سمت جنوب - كه بازگشت به بخشى از مسير پيموده شده قبلى است - ، تشكيل مىدهند . از اين رو ، از همه راههاى ديگر ، طولانىتر است و طول آن ، حدود 1545 كيلومتر است . اين راه را « راه سلطانى » ناميدهاند .
چند نكته قابل توجّه
ما دليل روشن و گزارش تاريخى معتبر و كهنى براى اثبات عبور كاروان اسيران كربلا از يكى از اين سه راه ، در دست نداريم و حديثى نيز از اهل بيت عليهم السلام در اين باره به ما نرسيده است . آنچه در دسترس ماست ، برخى نشانههاى جزئى و ناكافى اند كه به صورت پراكنده ، در برخى كتابها آمدهاند ، و نيز قصّهپردازىها و شرححالهاى بىسند و نامعتبرى كه در كتابهاى غير قابل استناد ( مانند مقتل ساختگى منسوب به ابو مِخنَف ) ، آمده و سپس در كتابهاى ديگر ، تكرار شدهاند . « 1 » اينك ، نشانههاى
هامش
( 1 ) از جمله ، ر . ك : طريق الكرام من الكوفة إلى الشام .