آوردهاند كه دوره تدوين عام ، از ميانههاى سده دوم و از سال 143 ه . ق آغاز شد . در اين دوره علماى اسلام در سراسر قلمرو اسلامى شروع به تدوين حديث ، فقه ، تفسير و تاريخ كردند . پيش از آن راويان و محدثان به صورت شفاهى و با تكيه بر حافظه يا از روى صحيفههاى غيرمرتب ، روايت نقل مىكردند . اما در اين زمان ، تدوين علم گسترش يافت و كتابهايى در علوم عربى ، لغت ، تاريخ و ايام الناس پديد آمدند . « 1 »
در اين سخن ، ذهبى بر شروع عصر تدوين عام از ميانه قرن دوم و پس از عصر تدوين خاص تأكيد مىكند . به تعبير او عصر تدوين عام ، ورود به مرحله تدوين مرتب و مبوب پس از دوران تدوين غيرمرتب و نامنظم است . بنابراين پيش از دوره تدوين عام ، دوره نقل شفاهى صرف نبوده ، بلكه مكتوباتى فراوان ، اما پراكنده و غيراصولى و غيرتخصصى ، وجود داشته است .
2 . تدوين تاريخ
با توجه به مطالب پيشين تدوين تاريخ ، سه مرحله را پشت سر گذاشته است :
الف ) مرحله تدوين نخستين
در اين مرحله كه نقشآفرينانش صحابه و تابعاناند و تا آغاز قرن دوم هجرى ادامه مىيابد ، هدفمندى علمى مدنظر نبوده ، بلكه كتابها
هامش
( 1 ) . تاريخ الاسلام ، ذهبى ، ج 9 ، ص 13 . ذيل حوادث سال 143 . براى آگاهى بيشتر از مدونات اوليه تا اوايل قرن دوم هجرى ، مراجعه شود به : تدوين السنة الشريفه ، سيد محمد رضا ، حسينى جلالى ، صص 47 - 260 .