آنجا « قلعة قديمة تسمى الحصن » قرار داشته ، غفلت نداشتهاند . به كار بردن اصطلاح « الحصن » به بزرگترين قلعههاى خيبر ، از لحاظ ارتفاع و وسعت به همان نام قديمى قلعهء القموص اطلاق مىشود .
بعدها همين بناى مرحب ، مقر امارت خيبر گرديد . و امير خيبر در آن سكونت گزيد .
در منابع جغرافياى تاريخى سرزمينهاى عربستان سعودى از تجديد بناى قلعهء مرحب ، و ترميم خرابىهاى آن در سال 1930 م منابع قابل اعتمادى در دست داريم .
حافظ وهبه ، خيبر سال 1935 م / 1354 ه . را توصيف كرده و به قلعهء قديمى آن چنين تصريح كرده است : « و بها قلعة قديمة تسمّى الحصن » . « 1 » شارل دوتى
DOUGHTY
كه ميان نوامبر سال 1877 تا مارس 1878 م در خيبر بهسر مىبرده ، دركتابخود
TRAVELS IN ARABLA
« 2 » ضمن شرح اوصاف سرزمين خيبر ، به دقت قلعهء مرحب را از نظر تاريخى و جغرافيايى شناسانده است . كه بعدها عبداللَّه فلبى كه در سال 1950 م ، به بررسى مدائن صالح پرداخته ، ضمن توصيفات راه مدينه به مدين ، توقفى در دهكدهء شُريف و اراضى خيبر داشته و آن را در كتاب
THE LAND OF MIDIAN
« 3 » به رشتهء تحرير در آورده است : قلعهء مرحب را مورد معرفى قرار داده است .
راه صعب العبورى را براى يافتن به قلعه طى كرديم .
پيكرهء 6 - 4 ؛ 7 - 4
بناى قلعه تركيبى از آثار قديم و مصالح گِلى جديد ، تشخيص هويت تاريخى بنا را مشكل مىكرد . درب ورودى قلعه كه گشوده شدن آن به همت على بن ابىطالب در متن تواريخ منعكس است ، نخستين منظرگاه سياحان بوده است .
پيكرهء 8 - 4
تصريح ديگرى كه در تاريخ پيرامون قلعه قموص / مرحب مىخوانيم كه او با
هامش
( 1 ) . جزيرة العرب فى القرن العشرين ، ص 21
( 2 ) . ص 95 ، 104 ، لندن ، 1923 م .
( 3 ) . ترجمهء عربى - ارض الأنبياء ، مدائن صالح .