« هذا ( نسبة ) لإسم لقلعة حصينة على منازل من المدينة على طريق الشام . » « 1 » اكثر قلعههاى خيبر با سنگهاى سخت و بر فراز تپّههاى سنگى كه در دو وادى غربى و جنوبى وجود دارد ، بنا نهاده شدهاند . تنها دو قلعه در قسمت جنوب شرقى واقع شده است و متأسفانه نام اين قلاع در متون تاريخى ، سيره و جغرافياى حجاز به اختلاف ياد شده است و با تكرار نامهاى مختلف بر يك موضع ، ترديدهاى ما را در شناخت دقيق قلاع ، دوچندان مىسازد . به هر حال نظر به اهمّيّت شناخت اين قلعهها در خيبر و به منظور درك تاريخىِ وقايع خيبر در سالهاى نخست هجرت ، به تطبيق آراء قدما و مقايسهء مستندات تاريخى و جغرافيايى پرداخته و پس از بررسى موقعيّت فعلى خيبر ، به جمعبندى مىپردازيم :
1 / ب : قلعهء القَموص
ابناسحاق با عبارتِ « ثم القموص حِصن بنى ابىالحُقيق » . القموص را همان قلعهء بني أبيالحقيق دانسته « 2 » و فيروزآبادى نيز آن را پذيرفته است . « 3 » ياقوت حموى ، با عبارتِ « القموص : وهو جبل بخيبر عليه حصن ابىالحقيق يهودى » « 4 » ، القموص را به فتح قاف از كوههاى خيبر خوانده كه قلعهء أبيالحقيق يهودى بر فراز آنقرارداشتهاست . « 5 » ياقوتحموى در جاىديگركتابش ، القموصرا الغُمُوض ثبت كرده است و از آن با وصفِ « أَحد حصون خيبر و هو حصن بنىالحقيق » ياد كرده است . « 6 » و چون مرحب يهودى بهتصريح ابنكثير ، صاحب قلعهء القموص بوده است ، اين قلعه در برخى از متون خاصّه به قلعهء مرحب نيز معروف است . « 7 »
هامش
( 1 ) . « الأنساب » ، ج 5 ، ص 202
( 2 ) . « السيرة النّبويه » ، ج 3 ، ص 344
( 3 ) . « المغانم » ، ص 134
( 4 ) . « قموص ، نام كوهى است در خيبر كه قلعهء ابىحقيق يهودى بر فراز آن قرار داشت . »
( 5 ) . « معجم البلدان » ، ج 7 ، ص 161
( 6 ) . معجم البلدان ، مجلّد 5 ، ص 306
( 7 ) . « البداية و النهايه » ، ج 4 ، ص 187 . نيز نك : « المناسك و اماكن طرق الحج » ، ص 540