سختى كه سلمان و ياران ، قادر به شكستن آن براى حفر خندق نشدند ، مىنويسد :
« فرقى سلمان حتى أتى رسول اللَّه - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - و هو ضاربٌ عليه قبّة تركيّه » . « 1 » ترجمهء فارسى جمله از اين قرار است :
« سلمان پيش پيمبر رفت كه در يك خيمهء تركى جاى داشت . » « 2 » همين مضمون تاريخى را على بن برهانالدّين به استناد ابنحزم چنين جمعبندى كرده است :
« إنّه الصحيح الذي لا شك فيه و لا وهم و عسكر بهم - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - إلى سفح سلع و هو جبل فوق المدينة أي فجعل ظهر عسكره إلى سلع . . . و الخندق بينه و بين القوم ، أي و ضربت له - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - قبة من أدم » . « 3 » با توجّه به اين پژوهش ، مىتوان از نظر تاريخى پذيرفت كه خيمهگاه محمّد صلى الله عليه و آله در مجاورت مسجدى بوده كه بعدها مسجد فتح بر آن مكان بنا شده است . لذا بناى مذكور در دو برهه از زمان - يكى در واقعهء خندق و ديگرى در موارد متعدّدى پس از پايانيافتن واقعه - مكان دعا و نماز محمّد صلى الله عليه و آله بوده است .
چنانچه در وصف مسجد ذباب آورديم ، پيامبر در نظارت بر امر خندقكَنى مدافعان مدينه ، خيمهگاه ديگرى بر تپّهء ذباب داشته كه آنجا نيز به دعا و نماز مىپرداخته است . همين امر موجب اشتباه بسيارى از محقّقان در تفكيك تاريخى و موضوعى اين دو خيمهگاه در جريان يك واقعه شده است . « 4 »
هامش
( 1 ) . « تاريخ الرّسل و الملوك » ، جزء 2 ، ص 45
( 2 ) . واقدى ، « مغازى » ، ترجمهء فارسى ، ج 3 ، ص 1070
( 3 ) . « السّيرةالحلبيّه » ، ج 2 ، ص 635 . همچنين ابنكثير ، « السّيرةالنّبويّه » ، ج 3 ، ص 192 بهنقل از عمرو بن عوف .
( 4 ) . همين كتاب ، كتاب اوّل ، فصل هشتم .