بناى مسجد فتح - كه به الأحزاب و الأعلى نيز شهره است - از همان سالهاى نخست قرن اوّل هجرى مشهور بود و براى اهل مدينه و همهء مسلمانانى كه از اقصى نقاط جهان به زيارت مرقد پيامبر صلى الله عليه و آله و مدينةالنّبى مىآمدند ، از زمرهء اماكن مقدّسه به شمار مىآمد . اين موقعيّت تاريخى - اسلامى در طول پانزده قرن ، همچنان پابرجاست . « 1 » مسلّم است كه نخستين بناى مسجد فتح در ايّام حيات پيامبر صلى الله عليه و آله و خلفا ساخته شد .
تاريخنويسان در توصيف آن گفتهاند :
مصالح نخست بناى مسجد را خشت و سنگ و شاخههاى خرما تشكيل مىداد كه چون رو به فرسودگى و خرابى نهاد ، عُمر بن عبدالعزيز - والى مدينه - همزمان با بازسازى مسجد النّبى ، در سال 93 ه . ق . ( عهد وليد بن عبدالملك ) بناى جديدى جايگزين آن نمود و در آن سه ستون قرار داد تا محلّ عبادت پيامبر صلى الله عليه و آله كه در كنار ستون سوم بوده است ، براى مسلمانان مشخّص گردد .
سمهودى اين اقوال را از مطرى - مورّخ مدنى - ذكر كرده و مىافزايد :
اين سه ستون كه زير بام و جلوى مسجد قرار داشته ، در بازسازى مجدّد مسجد فتح توسّط « امير سيفالدّين حسين بن هجاء » به سال 575 ه . ق . همان نقشهء معمارى محفوظ ماند . « 2 » سمهودى ، خود در سالهاى 890 - 910 ه . ق . نام اين وزيرِ پادشاهان مملوكى مصر را بر لوحهاى در قسمت فوقانى سمت قِبلى مسجد ديده و آن را ضبط و ثبت كرده است .
بسيارى از مورّخان مدينهشناس مانند ابوغسّان ، يحيى و ابنشبه به نشانى ستون سوم ، مستندات متعدّدى را ذكر كردهاند ؛ ولى مسلّم است كه با فرسودگى ستونهاى مذكور ، تغييراتى در بنا ديده شده است و سمهودى در نيمهء دوم سدهء نهم هجرى كه از اين مكان بازديد كرده ، آن را مقابل محراب فعلى مسجد كه به صورت رواقى بدون
هامش
( 1 ) . در مورد ارزش معنوى مسجد فتح ، نك : شيخ طوسى ، « تهذيب الأحكام » ، ج 6 ، صص 13 و 14 ، باب 5 ، روايت امام صادق عليه السلام به نقل از معاوية بن عمّار .
( 2 ) . « وفاء الوفا باخبار دار المصطفى » ، جزء 3 ، ص 836