« نويرى » نمىگفتند : « سلمان فارسى چون اشاره به كندن خندق كرد ، مسلمانان را به تعجّب و شگفتى واداشت . » « 1 »
ب : نقش يهود در اتّحاد احزاب و هجوم گسترده به مدينه
« راغب » ، واژهء « حزب » را « جماعةٌ فيها غلظٌ » معنا كرده « 2 » و « طريحى » آن را « الطّائفة و جماعةالنّاس » كه « احزاب » جمع آن است ، دانسته « 3 » و از « يومالأحزاب » كه همان روز واقعهء خندق است ، با تعبير « يومُ اجتماع قبائل العرب على قتال رسول اللَّه » « 4 » ياد كرده است .
اصطلاحِ « حزب » در قرآن ، گاه به معناى خاصّ آن به كار رفته است ؛ مانندِ : « وَ لمّا رَأَى المؤمنون الأحزاب » كه به اتّفاق مفسّران :
« عبارةٌ عن المجتمعين لمُحاربة النبيّ » « 5 » و گاه به اعتبار مفهوم عام ، يعنى « گروه » مورد استعمال قرار گرفته است ؛ مانندِ « فإنّ حزب اللَّه هم الغالبون »
اطلاق « احزاب » بر قبايل متعدّد عرب ، به صِرف قوميّت ، طايفه و نَسب نبوده است ؛ بلكه اين كلمه ، مجموع قبايل و طوايفى را شامل مىشود كه هر يك داراى مذهب و مشرب و معتقدات خاصّ هستند و براى هدف مشخّص ، اختلافات خود را كنار نهند و وجه مشترك منافع همگان را منشأ حركتى جديد و تلاشى هماهنگ نمايند . چنين
هامش
( 1 ) . نهايةالارب ، ج 2 ، ص 150 ، ترجمهء پارسى . نيز نك : متن اصلى : « فأشار عليهسلمان الفارسىّ بالخندق فأعجب ذلك المسلمين . . . » ، الجزء السّابععشر ، ص 168 ، چاپ دارالكتب المصريّه ، 1955 م . همچنين در بارهء سلمان نك : ابونعيم ، حليةالأولياء ، ج 1 ، ص 185 . آغابزرگ طهرانى ، الذّريعه ، ج 1 ، ص 332 . مافروخى ، محاسن اصفهان ، ص 23 ، چاپ تهران ، 1352 . ماسينيون ، سلمان پاك ، مشهد ، 1343
( 2 ) . « مفردات الفاظ القرآن » ، ص 114 ، چاپ دارالكاتب العربى ، اهتمام نديم مرعشلى .
( 3 ) . « مجمعالبحرين » ، چاپ سنگى ، ص 105 ، تهران ، مصطفوى .
( 4 ) . مجمع البحرين ، طريحى ، ج 1 ، ص 499
( 5 ) . مفردات الفاظ القرآن .