مدينه مورد بررسى قرار دهيم :
فيروزآبادى در كتاب خود « شيخان » را « موضع بالمدينه » دانسته است ؛ كه وجه تسميه آن اين است :
« هما اطمان سميا به لأن شيخاً و شيخة كانا يتحدثان هناك » « 1 » سپس به قول مطرى استناد كرده كه اين مكان :
« موضع بين المدينة و بين جبل أحد على الطريق الشرقية مع الحرّة إلى جبل أُحُد و ذكر أنّه من هناك غدا - صلّىاللَّه عليه [ وآله ] وسلّم - إلى أُحُد يوم احد . . . و بات بالشيخين و غدا صبح يوم السبت إلى أحد » . « 2 » و از اينكه در چنين مكانى به ياد حضور محمّد صلى الله عليه و آله مسجدى بنا شده باشد ، مىگويد : « و كان بالشيخين مسجد بُنى على مصلى النبيّ » . « 3 » بنابر اين مسجد الشّيخين در سمت شمالى شهر مدينه - ما بين احد و شهر - از بناهاى تاريخى بوده است . سمهودى اين مسجد را در كتاب خود از جمله مساجد مشهور دانسته است كه در زمان خود به مسجدالبدايع شهرت داشته است . « 4 » سمهودى مداركى را از امّسلمه ، جعفر بن محمّد ، محمّد بن طلحه و ابنعبّاس ثبت كرده است كه همگى نشان مىدهد كه پيامبر صلى الله عليه و آله در اين محل استراحت كرده ، نماز عصر ، عشا و صبح را به جاى آورده و صبح روز بعد ، يعنى روز شنبه عازم احد شده است . تصوّر مىكنم با توجّه به اينكه شيخين در طريق مجاور حرّهء شرقى جاى داشته است ، بايد آنجا را محدودهء منازل
هامش
( 1 ) . آنجا دو بناى سنگى وجود دارد كه شيخان نام گرفته ؛ زيرا پيرمرد و پيرزنى در آنجا گفتگو مىكردند » . نك : « المغانم المطابة فى معالم طابه » ، ص 112 ، تصحيح حمد الجاسر ، رياض 1969 م
( 2 ) . « منطقهاى است ميان مدينه و احد ، در شرق جاده ، بر كنار دشتى كه در امتداد احد قرار دارد ، و گفتهاند كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در روز جنگ احد از آن نقطه به سوى احد حركت كرد ، . . . شب را در شيخان ماند و صبح روز شنبه به سوى احد حركت كرد . »
( 3 ) . « در شيخان و در نمازگاه پيامبر صلى الله عليه و آله ، مسجدى بنا شد . »
( 4 ) . « وفاءالوفا » ، ج 403 ، ص 865