بقيع ، با دقّت و رعايت اختصار ، يادها كرده است . از جمله در بارهء بقاع بقيع مىنويسد :
« و العباس و الحسن بن علي و من ذكرناه معه تجمعهم واحدة هي أعلى القباب التي هنالك كقبة ابراهيم و قبّة عثمان التي بناها السلطان محمود سنة 1233 ه . ق . وقبّة الزوجات و قبة اسماعيل بن جعفر الصادق و قبة الإمام أبي عبداللَّه مالك بن انس الأصبحي إمام دارالهجرة و قبّة نافع شيخالقراء . » « 1 » « ابراهيم رفعت پاشا » از اين آثار در سال 1321 ه . ق . دو عكس بسيار باارزش و منحصر به فرد تهيّه كرده است كه به خوبى موقعيّت بناهاى بقيع را قبل از ويرانى نشان مىدهد . « 2 »
1 / پ : محو آثار بقيع
گفتيم كه آثار و بناهاى بقيع ، به صورت يك سنّت مداوم ، مورد مراقبت امراء مدينه قرار مىگرفت و براى تودهء مردم ، امرى عادى بود . تزيين و نوسازى هميشگى اين آثار ، از عادات پسنديدهاى بود كه در ميان مسلمانان ، تعظيم شعائر دينى تلقّى مىشد .
از اين جهت كه بگذريم ، در خصوص « وجود اين بُقاع و تزيين و نوسازى آنها » ، نظر صِرف دينى و استنباط حرمت يا استحباب ، كراهت يا جواز ، همواره مورد بحث و مناقشه ميان مفتيان مذاهب اسلامى قرار داشت .
در اين وادى گسترده كه ظاهراً كماهميّت ولى جنجال برانگيز و در مقولهء تعصّبات ، امرى پيچيده بود ، دسترسى به منابع يكدست ، كه حكم قاطعى بتوان از آن استخراج نمود و آن را عموميت بخشيد ، غيرممكن بود . از اينرو در آغاز سدهء چهاردهم هجرت و در
هامش
( 1 ) . « عباس و حسن و كسانى كه قبلًا همراه اينان نام برديم ، زير يكى از بلندترين گنبدهاى بقيعاند ؛ همچون گنبد ابراهيم و عثمان ، به سال 1233 ق . سلطان محمود آن را بنا كرد و نيز گنبد همسران پيامبر و گنبد اسماعيل بن جعفر الصادق و گنبد امام ابو عبداللَّه مالك بن انس اصبحى در مقابل دارالهجره و گنبد نافع شيخ القراء مىباشد . »
( 2 ) . مرآة الحرمين ، تصاوير : 170 و 171 ، ج 1 ، ص 426 و نيز به پيكرههاى 2 - 1 ؛ 3 - 1 و 4 - 1 در همينكتاب .