در ايّام محاصرهء خانهء خليفهء سوم : « عثمان بن عفان » كه بى شك در المصلّى بوده است و در آن ايّام ، عرصه نمازگزاران ، محدود به فضاى بستهاى نبوده ، همين محلّ باشد كه بعدها به اعتبار وقوع آن سجده ، مسجدى در آن بنا نهاده باشند .
مسجد على را اوّلين بار عمر بن عبدالعزيز در عهد وليدبن عبدالملك بنا يا ترميم و دوبارهسازى كرد و امير زينالدّين ضيغم منصورى از بنومَهْنا ، كه از سادات علوى و امير وقت مدينه بوده ، بار ديگر آن را در سال 881 ق . تجديد بنا كرد ؛ تا در زمان عثمانىها از ترميم و تجديد بنا بىبهره نمانند .
ساختمان مسجد ، كم عرض و طولانى و داراى محرابى است كه زير گنبدى بزرگ واقع شده است و در دو جانب آن ، سه گنبد در شرق و سه گنبد در غرب ، احاطهاش كردهاند .
همچنين مسجد داراى منارهاى است به سبك معمول بناهاى عثمانى ، كه به اعتبار مداركِ ادارهء اوقاف مدينه ، بناى آن مربوط به سال 881 ق . مىباشد .
در سالهاى 1395 تا 1398 ه . ق . كه به ديدار مكرّر اين مسجد نايل آمدم ، ديدم كه به واسطهء احداث ساختمان ايستگاه تقويت برق در مقابل در مسجد ، تا حدودى از زيبايى نماى خارجى آن كاسته شده بود .
مسجد با سنگهاى بزرگ سياه و ستونهاى ضخيم و پهن و بسيار مستحكم ساخته شده است و با توجّه به سبك مناره ، دقيقاً معلوم مىشود كه به استثناى آثار ترميمى جزئى ، اساس بنا از قرن 9 ق . تا كنون پا برجا مانده است .
مسجد على در سمت غربى مناخه و مدخل زقاقالطيار واقع شده و فاصلهء آن تا مسجدالنّبى كه در قسمت شرق مسجد على قرار دارد ، تنها 350 متر است .
نك : پيكرههاى 1 - 19 ؛ 2 - 19
مدينه شناسى ( ط مشعر ) ( فارسى ) — صفحة 297
مساهمون: محمد باقر النجفي
ص٢٩٧