فصل بيستم ؛ مسجد على عُرَيض
عُرَيض ، مُصغَّر عِرض يا عُرض ، نام يكى از وادىهاى شرقى مدينه است . « 1 » و آن از جمله اراضى يثرب است . « 2 » اين نام را پيامبر در متن گفتهاى كه موقعيّت جغرافيايى آن را نيز بيان مىكند ، چنين آورده است :
« أصحّ المدينة من الحمَّى ما بين حرّة قريظة إلى العُريض » « 3 » به نقل از محمدبن عقبة بن ابىمالك و او از زبير . « 4 » « حمى » ، در سند مذكور و بنا به گفتهء عينى : « 5 » « موضع الكلا يحمى من النّاس و لا يرعى و لا يقرب . . . انّ لفظ حمى اسم غير مصدر و هو على وزن فعل بكسر الفاء بمعنى مفعول أي محمى محطور . . . » « 6 »
هامش
( 1 ) . فيروزآبادى ، المغانم ، ص 260 ؛ طريحى ، مجمعالبحرين ، ص 331 ، چاپ سنگى .
( 2 ) . همدانى ، صفة جزيرة العرب ، ص 262 ؛ ياقوت حموى ، معجم البلدان ، عريض ، ج 4 ، ص 114
( 3 ) . « بهترين چراگاه مدينه ، بين حرهء قريظه تا عريض قرار دارد . »
( 4 ) . فيروز آبادى ، همان .
( 5 ) . عمدة القارى بشرح صحيح البخارى ، ج 13 ، ص 212
( 6 ) . « محل چراگاه از ورود مردم به داخل آن جلوگيرى و حمايت مىشود ؛ بهطورى كه به كسى اجازهء نزديك شدن به آن داده نمىشود و چهارپايان از چريدن در آن محل منع مىشود . . . » لفظ حمى اسم غير مصدر است بر وزن فعل با كسر فاء الفعل به معناى معفول ؛ يعنى حمايت شده و منع شده . . . » .