با توجّه به پژوهشهاى سمهودى در وفاء الوفا ، « 1 » « مسجد عتبانبن مالك باصل المسي بالمزدلف بدار بنيسالم » « 2 » مىتوان نتيجه گرفت كه برج يا كوشك مزدلف ، همان خانهء عتبان بوده است كه به تصريح سمهودى ( ص 878 ) ؛ « الّذي في شامي مسجد الجمعة ، عند عدوة الوادي الشرقية » .
مطرى ، مورّخ مدنى ، اين نشانى را ذيل وصف مسجد جمعه به آشكار نوشته است ، كه : « في شمال هذا المسجد ( الجمعة ) أُطم خراب يقال له المزدلف أطم عتبان بن مالك . والمسجد في بطن الوادي صغير جدّاً مبنى بحجارة قدر نصف القامة » . « 3 » « أُطُم ، و هي الحصون الّتي تبنى الحجارة » « 4 » اين توصيفات و نشانىها با نشانىهاى بناى فعلى ؛ چهار ديوارى بدون سقف ، مطابقت كامل دارد . اولًا : در قسمت شمالى ( شامى ) ، مسجد جمعه است و ثانياً : بنايى است سنگى با ديوارهاى بسيار كوتاه و مساحتى بسيار كوچك .
هنگام ديدار از اين بنا در سالهاى 1395 / 1398 ه . ق . مشاهده كردم ، حصيرى در داخل اتاق غير مسقّف مذكور انداخته بودند كه نشانگر توجّه بعضى از مردم بود . بر ديوار مجاور در شكسته و چوبى آن هم با ذغال و به غلط نامهاى مختلفى از جمله « مسجد جمعه » را نوشته بودند .
استقرار بنا بر تلّى از خاك ، به خوبى نشان مىدهد كه بناى مسجد بر ويرانهاى از بناهاى گذشته احداث شده است و اگر مجال خاكبردارى داده شود ، ممكن است نشانههايى از ديرينههاى برج بنىسالم و خانهء عتبان يا بناهايى كه به ياد آن ايجاد شدهاند ، به دست پژوهندگان دهد . نك : پيكرههاى 1 - 15 ؛ 2 - 15
هامش
( 1 ) . وفاء الوفا بأخبار دارالمصطفى ، ج 3 ، ص 876
( 2 ) . « مسجد عتبان بن مالك ، در اصل ساختمانى است كه به نام مزدلف در خانهء بنىسالم موسوم است . »
( 3 ) . « در شمال اين مسجد ( جمعه ) ، ساختمان ويرانهاى است كه به آن مزدلف ساختمان عتبان بن مالك مىگويند و مسجد بسيار كوچكى در ميان وادى است كه با سنگ ساخته شده و اندازهء آن به اندازهء نيمهء قامت انسان است . . . » نك : وفاء الوفا ، جزء 3 ، ص 820
( 4 ) . « أُطُم ، دژهايى است كه با سنگ ساخته مىشود . » ابن حجر ، فتح البارى ، ج 4 ، ص 95