فصل پانزدهم : مسجد عِتْبان بن مالك
در روز 25 ذىقعدهء سال 1395 ق . مطابق با 1354 ش . كه نخستين بار به ديدار مسجد جمعه نايل آمدم ، ضمن پژوهش در بارهء بناى آن ، در 50 مترى مسجد ، توجّهم به يك بناى چهارديوارىِ بدون سقف جلب شد ، كه به شيوهء بسيارى از بناهاى قديمى مدينه ، با گچ سفيد روكش شده بود . ظاهراً اين بنا از اصالتى تاريخى برخوردار بود ؛ به نحوى كه ما را به شك انداخت كه ممكن است بناى قديمى مسجد جمعه نيز همين باشد ؛ ولى بعدها كه تحقيقات گستردهء ما اين ترديد را از بين برد ، به سراغ كارشناسان تاريخ و جغرافياى مدينه رفته ، از بناى مذكور سؤال نمودم ؛ ولى جوابى مستند به منابع تاريخى نشنيدم .
در خلال سالهاى 1357 تا 1359 ش . مطابق با 1400 ق . كه در شهرم خرّمشهر به تأليف و تنظيم كتاب حاضر مشغول بودم ، يادداشتهايى از هر نشان تاريخى در ميان طايفهء « بنوسالم » يا نزديكىهاى مسجد جمعه كه برايم مقدور مىشد ، برداشتم ؛ ولى اين يادداشتها نيز حسّ كنجكاوى مرا اقناع ننمود .
از آن تاريخ تا سال 1361 ش . كه خانهام در جريان جنگ عراق و ايران ويران گشت و كتابخانهام به يغما رفت و نابود شد ، مجال بحث و فحص برايم نبود ؛ تا اينكه در آذر 1362 ( / 1404 ه . ق . ) ضمن بررسى نقشهها ، تصاوير قديمى و منابع مختلفى كه دوباره به زحمت به دست آورده بودم ، بر حسب تصادف گذرم به كتاب مسند احمدبن حنبل و احاديث عتبان بن مالك افتاد . لحظهاى احساس كردمكه بايست جواب سؤالهايم را