نايب الصّدر شيرازى « 1 » ضمن شرح قبرستان بقيع در سالهاى 1305 و 1306 ه . ق .
بناى مسجد ابىّ بن كعب را ديده و نوشته است :
« وارد بقيع مىشود . به دست راست ، مسجد پوشيدهاى است ؛ مانند اتاق بر سر او نوشتهاند : « هذا مسجد أبيّ ابن كعب و صلّى فيه النّبيّ غير مرّة » .
رفعت پاشا « 2 » از تجديد بناى مسجد توسّط دولت عثمانى ياد كرده و مشاهدات خود را در حوالى سال 1318 ه . ق . چنين نگاشته است :
« و قد كان هذا المسجد متخرباً و كانت توضع فيه آلات الحفارين مجددته الدولة العليّة مع محرابه و احكمت بناءه » . « 3 » تطبيق نشانى آراى متأخّرين از موقعيّت و محلّ بناى مسجد مزبور با شهر مدينهء امروزى كه به هر حال دستخوش تغييرات فراوانى شده است ، چندان مشكل نيست .
خيابان بقيع - امتداد خيابان ابوذر - كه از مجاورت سمت غربى قبرستان بقيع ، از شمال به جنوب امتداد دارد و مكرّراً توسط دولت سعودى تعريض و تجديد شده است ، حدود تقريبى ديوار غربى قبرستان بقيع را ، كه در كنارهء حصار قديمى مدينه جاى داشته ، معلوم و مشخّص مىسازد . با اين همه و با توجّه به اينكه فاصلهء چندانى بين بُقاع اهلبيت و عقيل و حدّ نهايى سمت غربى آن نبوده است ، مىتوان اطمينان داشت كه مكان مسجد ، همان بنايى است كه در سمت جنوبى بناى سايبان حفارين كه در سال 1373 ه . ق . تأسيس گشته ، قرار دارد . اين بنا كه پشت آن به خيابان بقيع متّصل است ، در همان محدودهء 30 مترى « مظلّه » ( محلّ برگزارى مراسم فاتحه خوانى و زيارت اهل بقيع ) جاى دارد .
متأسّفانه تهيّهء عكس و اسلايد در خيابانهاى اطراف بقيع ، ممنوع ، بسيار سخت و براى ما غير ممكن بود . با اين همه ، با توجّه به نقشهء دقيق بقيع ، عكسهايى كه از نماى
هامش
( 1 ) . تحفةالحرمين ، ص 227 ، چاپ سنگى ، بمبئى ، 1306 ق .
( 2 ) . مرآةالحرمين ، ج 1 ، ص 420
( 3 ) . « اين مسجد ويرانه بود و وسايل حفاران در آن گذاشته مىشد . دولت بنا و محرابش را تجديد بنا كرد و آن را نيكو ساخت . » نك : فراهانى ، سفرنامه ، ص 287