3 / ب : محراب محمد رسول اللَّه
محراب نبى يا جايگاه خاصّى كه محمّد رسول اللَّه صلى الله عليه و آله در پيشگاه حق ، سجده به جاى مىآورد و پيشانى را به نشانهء خضوع كامل و تسليم و رضا بر خاك مىنهاد ، در ميانهء منبر و حجره قرار داشت .
اين جايگاه ، در زمان حيات پيامبر با معمارى خاصّى كه بعدها براى بناى محرابهاى مساجد معمول شد ، ساخته نشده بود و محلّ خاصّى را كه پيامبر براى نماز خود انتخاب فرموده بود ، با استمرار جماعتها به عنوان سجدگاه هميشگى محمد صلى الله عليه و آله مشهور همگان گشت ؛ لذا در چهارده قرن اسلامى ، اختلافى ميان مسلمانان در تعيين مكان آن بروز نكرد .
البته جمعآورى و طبقهبندى و نتيجهگيرى از مستنداتى كه در بارهء محلّ سجدهء محمّد رسول اللَّه صلى الله عليه و آله شده ، چندان بىدليل هم نبوده است . دو حريقى كه مسجدالنّبى به خود ديد ، مُؤيّد ضرورت نقد دلايل مذكور بوده است ؛ تا چنانچه مسجد با حوادثى روبهرو گرديد ، بتوان بر اساس منابع و مآخذ تاريخ و اخبار مدينه ، آن را بسان هميشه بازسازى كرد .
ياران پس از رحلت پيامبر ، محلّ نماز محمّد صلى الله عليه و آله را با صندوق مصحفى كه در سمت راست ستونى كه پيامبر در كنار آن به قيام مىايستاده است ، علامتگذارى نمودند . در اسناد مكتوب ، محلّ سجده با محلّ صندوقِ مصحف و ستون ، تحديد و تعيين شده است .
بهستون مجاور سجدگاه ، دربعضى ازروايات ، « ستونمُخَلَّقه » اطلاق مىشدهاست .
با توجه به قول جلالالدّين سيوطى ، در بازسازى مسجدالنّبى كه عمربن عبدالعزيز از طرف وليدبن عبدالملك بدان مأمور شده بود ، براى نخستين بار پس از رسول اسلام و خلفاى راشدين ، محل سجدگاه محمد صلى الله عليه و آله به صورت محرابى كه در معمارى اسلامى رواج يافته بود ، درآمد . اين بنا تا آن زمان ، معمولِ مساجد حجاز نبود و با توجه به اينكه محلّ نماز محمّد صلى الله عليه و آله پس از توسعهء مسجد از سمت قِبلىِ آن ، در زمان دو خليفهء دوم و سوم ، تنها محراب ديوار جنوبى يا قبلى مسجد نبود ، لذا مشخّص كردن آن با علايمى ، ضرورى به نظر مىرسيده است .