« هان اى مردم ! حاضران به غايبان برسانند ، بعد از من پيامبرى نيست ، و پس از شما مسلمانان امتى نيست » . « 1 »
« اى مردم ! بدانيد من امروز اعلام مىكنم كه كليهء مراسم و عقايد دوران جاهلى را زير پاى خود نهاده ، بطلان آن را به اطلاع شما مىرسانم » . « 2 »
در اين موقع پيامبر صلى الله عليه و آله سخنان خود را قطع كرد و در حالى كه با انگشت سبابه ( انگشت شهادت ) به آسمان اشاره مىكرد ، گفت : بار الها پيامهاى تو را رسانيدم . سپس پيامبر صلى الله عليه و آله با گفتن سه بار « اللَّهُمَّ اشْهَدْ » گفتار خود را به پايان رسانيد .
پيامبر صلى الله عليه و آله تا غروب روز نهم در عرفه توقف نمود . وقتى خورشيد در افق مغرب پنهان گشت ، و هوا كمى تاريك شد بر شتر خود سوار شد ، و قسمتى از شب را در « مزدلفه » و فاصلهء طلوع فجر و آفتاب را در مشعر به سر برد . روز دهم ، رهسپار « منى » گرديد ، و مراسم « رمى جمره » و قربانى و « تقصير » را انجام داده ، براى انجام مراسم ديگر حج عازم مكه گرديد ، و بدين وسيله مناسك حج را به مردم آموخت . گاهى در لسان حديث و تاريخ ، اين سفر تاريخى را « حج وداع » ، و گاهى « حج بلاغ » و « حج اسلام » مىنامند ، و هر كدام از اين نامها روى مناسبتى است كه وجه آن براى افراد بصير پنهان نيست .
در پايان ، اين نكته را متذكر مىشويم كه مشهور ميان محدثان اين است كه : پيامبر صلى الله عليه و آله اين خطبه را در روز عرفه ايراد فرموده است ، ولى برخى « 3 » معتقدند كه اين خطبه در روز دهم ذى الحجه ايراد شده است .
سرگذشت « غدير »
مراسم حج به پايان رسيد : مسلمانان ، اعمال حج را از پيامبر عاليقدر صلى الله عليه و آله آموختند . در اين هنگام ، پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله تصميم گرفت ، كه مكه را به عزم مدينه
هامش
( 1 ) . « خصال صدوق » ، ج 2 / 84 .
( 2 ) . « بحار » ، ج 21 / 405 .
( 3 ) . « طبقات ابن سعد » ، ج 2 / 184 .