اسلامى غالباً مساجد ، در غير اوقات نماز ، حكم مدارس را داشت « 1 » ، و بعداً مراكز آموزشى صورت خاصى به خود گرفت و بسيارى از بزرگان علم و دانش فارغ التحصيلان حلقهء تدريسهايى هستند كه در مساجد برگزار مىشد .
گاهى مسجد « مدينه » ، به صورت يك مركز ادبى در مىآمد . سخنسرايان بزرگ عرب كه سرودههاى آنها ، با روح اخلاقى و روش تربيتى اسلام وفق مىداد ، اشعار خود را در مسجد حضور پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله قرائت مىكردند .
چنان كه « كعب بن زهير » ، قصيدهء معروف خود « بانت سعاد » را كه در مدح نبى اسلام صلى الله عليه و آله سروده بود ؛ در مسجد حضور پيامبر صلى الله عليه و آله خواند و جايزه و خلعت بزرگى از وى دريافت نمود . « حسان بن ثابت » ، كه با اشعار خود از حريم اسلام دفاع مىكرد ، در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله سرودههاى خود را قرائت مىنمود .
جلسات آموزشى در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله در مسجد « مدينه » ، به قدرى جالب بود كه نمايندگان قبيلهء « ثقيف » ، از ديدن اين منظره سخت تكان خوردند ، و از كوشش مسلمانان در فراگرفتن احكام و معارف انگشت تعجب به دندان گرفتند .
امور قضائى و فصل خصومات و محكوم ساختن بزهكاران در مسجد انجام مىگرفت ، و مسجد در آن روز يك دادگسترى به تمام معنى بود كه عموم كارهاى دادخواهى در آنجا صورت مىپذيرفت . گذشته از اين ، پيامبر صلى الله عليه و آله خطابههاى آتشين خود را براى اعزام مردم به جهاد و مبارزه با كفر و شرك ، در آنجا ايراد مىفرمود .
شايد يكى از اسرار اجتماع امور دينى و تعليمى ، در مسجد اين بود كه رهبر عاليقدر اسلام مىخواست عملًا نشان بدهد كه علم و ايمان با يكديگر توأم و همراهاند ؛ و هر كجا كه مركز ايمان باشد ، بايد مركز علم و دانش شود . و اگر امور قضائى و خدمات اجتماعى و تصميمات جنگى در مسجد صورت مىگرفت ، براى اين بود كه برساند كه آئين وى يك آئين معنوى محض
هامش
( 1 ) . به صحيح بخارى ، ج 1 . كتاب علم . مراجعه بفرماييد حتى بعدها كه مراكز تحصيلى از « مساجد » به « مدارس » منتقل گرديد بازمدارس در جنب مساجد ساخته مىشد و از اين طريق پيوند ناگسستنى دين و علم به نمايش گذارده مىشد .