بالاى كوه قراولخانه ساختهاند . سوار و مستحفظ در آنجا هستند و از آنجا وارد خيابانى مىشوند كه بسيار طولانى است و دو طرف آن باغات و عمارات است ، ولى عمارات آن چندان باشكوه نيست و به سبك قديم است و پارهاى عمارتها به طرز فرنگى تازه ساختهاند و اين خيابان منتهى مىشود به بحبوحهء شهر كه عمارت حكومتى و بازار و دكاكين و حمام در آنجا احداث كردهاند . باغ ملتى هم در آنجاست كه ديوار ندارد .
باغچهبندىها كردهاند . بركه در ميان آن است و بعد از عمارت حكومتى و باغ ملتى ، ميدانى است كه اجناس در آن مىفروشند . عزيزخان سردار نيز در ايروان باغى دارد . در كنار شهر ايروان رودخانه است كه موسوم به ايروانچاى است . ماهى قزلآلا در آن زياد است و اين شهر از دو چشمه مشروب مىشود ، يكى چشمهء زنگى است و ديگرى قِزحبولاغ است كه سابقاً اشاره شد . قِزحبولاغ رودخانه كوچكى است ؛ از وسط شهر مىگذرد . در شهر ايروان ، هفت مسجد و شش كليسيا است ؛ از وسط شهر مىگذرد و به باغات و عمارات مىرود . چشمهء زنگى رود بزرگى است و از خارج شهر مىگذرد . در شهر ايروان ، هفت مسجد و شش كليسيا مىباشد و هفت حمام و يك مريضخانه و سهمعلم خانه مردانه و يك معلمخانه زنانه است كه براى دختران مسلمانان ساختهاند . و از آن سه معلمخانه مردانه يكى مخصوص روسها و دو تاى ديگر مخصوص ارامنه است و عماً قريب اين شهر از شهرهاى خوب روس خواهد شد و در اين شهر هزار نفر سرباز حاضر و موجود است و در سر حد سَمَّهلى نيز چهارهزار نفر سرباز و بيست و چهار عراده توپ و سوار قزاق است . جمعيت ايروان شصت و پنجهزار نفر است و اغلب آنها ارامنه هستند و هواى ايروان سالم است . كوزهگرى و صبّاغى ايروان امتيازى دارد و معروف آفاق است . اعتقاد ارامنه اين است كه اول تاكى كه حضرت نوع غرس كردند در ايروان بوده و موضع آن را در نيم فرسنگى معين مىكنند و ايروان در صد و شصت و نههزار ذرعى جنوب و غربى تفليس واقع است و در دوازده فرسنگى ايروان ، در سمت شرق ، كوه آغرىداغ است كه بسيار مرتفع است و هميشه برف دارد . گويند قطر دورش از كوه مانند زيادتر است ، ولى سرش مخروطى نيست . طرف شمال و مغرب آن كوه ، خاك روس و طرف جنوبش بايزيد عثمانى . فرنگىها اين كوه را آرارات نامند و ارامنه ميس نامند . اسم پسر
سفرنامه مكه ( دليل الأنام في سبيل زيارة بيت الله الحرام والقدس الشريف ومدينة السلام ) ( فارسى ) — صفحة 300
مساهمون: سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه
ص٣٠٠