بزرگى باشند ، به آن جهت ، هر يك را هَرَم گويند و تمام آنها را اهرام و اين كه لفظ هَرمان معروف است ، چنانچه گفتهاند ، بنىالهرمان فىالسرطان ، به واسطهء آن است كه دو گنبد آنها بسيار بزرگند ، به جهت بزرگى دو گنبد ، به لفظ تثنيه ادا كنند و الّا اهرام كبيره و صغيره افزونتر از دو بودهاند ؛ چنانچه نوشتهاند هيجده هَرَم بوده ، اكثر آنها را در عهد سلطان صلاحالدين يوسف بن ايوب قرْقوش ، زوجهء او منهدم كرده ، سنگهاى آنها را در قناطر به كار برده است و ما چهار گنبد آن را باقى و برقرار ديديم كه دو تاى آنها بسيار بزرگ بودند و اولى بزرگتر از ثانى بود و دو تاى ديگر به همان نسبت كوچكتر از هَرَمان بودند ، و شكل آنها مربّع مخروطى است كه مشتمل بر مثلثانند ؛ ضلع اكبر آنها بر حسب ذرع ، قريب دويست و سى ذرع است و بر حسب اقدام پانصد قدم است و بر حسب ذراع ، چهارهزار ذراع و محيط آن سه هزار ذراع است و چنين شكلى مركز ثقيلش در وسط باشد ؛ اجزاى آن يكديگر را فرا گيرند و از هبوب رياح و تقاطر امطار و مرور دهور منهدم نگردد و اجزاى بنيان آنها در هَرَمان حجارهء بيضا است و چنان سنگها را بر يكديگر پيوستهاند كه يكپارچه به نظر مىآيد و طول سنگها از يك ذرع افزونتر نباشد و در غير هَرَمان ، در بعضى حجاره حمراء صوانه ملوّن است ، و صوانه نوعى از حجارهء مصر است كه منقط و شديدالصلابه است ، بحيث لا يؤثر فيه الحديد . و جمع صوانه ، صوّان گويند و در برخى طَوب و طين است كه از آجر و گل بنا نهادهاند و هر يك بر حسب ظاهر ، اگر چه مخروطى هستند و بايست منتهى به نقطه شوند ، ولى بالاى آن مخروطى حقيقى نباشد ، چنانچه بر بالاى گنبد بزرگ هَرَمان كه رفتند ، سطح مربعى بود و هر يك از اضلاع آن نه ذرع بودند . در اين گنبد ، در ارتفاع بيست ذرع از طرف شمالى واقع است كه چند سال است كاوش كرده يافتهاند و پيش از آن مسدود بوده است و درب آن به اندازهاى است كه يك نفر بتواند داخل شود و تا پنجاه ذرع سراشيب است ؛ سنگها گستردهاند كه بايد به احتياط رفت كه اقدام لغزش نكند . و عرض اين معبر به قدرى است كه يك نفر دو دست خود را بتواند به ديوار دو طرف متصل نمايد و تا هر جا كه شعاع آفتاب تابش كند روشن باشد ، از آن پس تاريك گشته ، احتياج به چراغ افتد . و در آنجا سنگ سه ذرعى هم ديده شد . و بعد از طى اين مسافت ، فضايى نمودار مىشود كه چندان بزرگ نباشد و معلوماتى ندارد ؛ پس از آن ،
سفرنامه مكه ( دليل الأنام في سبيل زيارة بيت الله الحرام والقدس الشريف ومدينة السلام ) ( فارسى ) — صفحة 260
مساهمون: سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه
ص٢٦٠