مسجدى است كه حالا هست ، مكان مسجد قديم را در اطراف كعبه ، علاماتى از ستونهاى آهنين گذاردهاند ، معلوم مىشود كه به چه اندازه بوده است . زمين مسجد قديم اندكى پستتر از اراضى مضافه است . طول مسجد قديم كه مسجدالحرام حقيقى است ، سيصد و پنجاه و شش ذرع و ثمن است و از شرق به غرب امتداد دارد و عرض آن از شمال به جنوب ، دويست و شصت و شش ذرع است و ذراع سه شبر است و شبر سى و سه اصبع است و اصبع شش شعير معتدله است كه در عرض به يكديگر ملصق باشند . و شعير شش تار موى يال اسب است كه به هم ملصق گردند و اكنون طول مسجد قديم با اراضى مضافه هفتصد و پنجاه و پنج ذراع است و عرض آن چهارصد و شصت و پنج ذراع است و اين قول حافظ ابن عساكر است ؛ و ليكن ابوالمعالى المشرف صاحب « مثيرالغرام » طول را هفتصد و هشتاد و چهار ذراع و عرض را چهارصد و پنجاه و پنج ذراع مىنويسد و ناصرخسرو علوى در « سفرنامهء » خود ، طول شرقى را ششصد و هشتاد و سه ذراع و طول غربى را ششصد و پنجاه ذراع و عرض را چهارصد و هشتاد و سه ذراع مىنگارد . و اراضى مضافه چند خيابان دارد كه با احجار كبود فرش كردهاند و چند باغچه در اطراف خيابانها است كه اشجار ندارند و در وقت كثرت جمعيت صفوف جماعت در ميان آنها نماز مىگزارند و اطراف حرم مبارك نيز رواقها است كه در آنها ستونهاى متعدده نصب كردهاند و صفوف جماعت در آنجا بسته مىشود .
ابواب حرم مبارك
بدان كه حرم مبارك از جوانب اربعه ابواب متعدده دارد كه داخل صحن مىشوند . اسامى بعضى از آنها با اسامى قديمه كه در كتب ضبط است موافق باشند و اسامى بعضى مخالف ؛ اما آنچه موافق است و تغيير ننموده ، بابالعمره و بابابراهيم كه در سمت جنوب باشند و بابالسلام و بابالعباس و بابعلى كه در سمت شمال واقعند ، باب امهانى و باب مدرسةالشريفه و بابالجياد و بابالبغله و بابالصفا كه در سمت مشرق هستند ( بابالجياد را باب اجيادالصغير هم نوشتهاند ) و بابالزياده است كه در سمت مغرب است . اما ابوابى كه اسامى آنها تغيير كرده است ، بابالجنائز و بابالبازان و بابالمجاهدين