و ارگى در وسط شهر واقع است كه تمام عمارات دولتى و سلطانى در ارگ است كه حاليه اغلب عمارات ، ادارات دولتى شده است و دروازههاى چندى در اطراف دارد كه به ميدان توپخانه و خيابانهاى اطراف باز مىشود و تقريباً همهروزه ، بيست واقون در شهر حركت مىكند توسط دو اسب ، ولى بعضى اوقات ، فوقالعاده هم زياد مىشود . و تقريباً پانصد درشكه كرايه همه روزه در ميان شهر حركت مىكند ، شايد بيشتر و كمتر هم داشته باشد .
و عده نفوس اهالى كه در سابق تعداد نموده بودند ، تقريباً چهارصد [ و ] پنجاه هزار نفر نفوس دارد و بازارهاى زيادى در همه جاى شهر دارد و در ميان خيابانها تمام دكاكين و مغازههاى زيادى ساختهاند كه در بعضى از خيابانها ، بعضى از دكاكين او خراب و بسته است .
و حمامهاى عالى و مساجد و مدارس زيادى در شهر است كه يكى از آنها ، مسجد سپهسالار قزوينى است كه از تمام مساجد و مدارس ، بهتر است و گويا در ايران هم به اين طرح و به اين تفصيل ، مسجد و مدرسه نباشد ؛ بسيار عالى است .
[ 231 ] و آبهاى جارى در همه جاى از شهر جارى است و باغات و پاركهاى زيادى در اطراف شهر و خود شهر واقع است كه تمام ، راجع به رجال و بزرگان شهر است . و قونسولخانههاى متعددى از دول خارجه به طرح خيلى قشنگ در ميان شهر ساختهاند و اغلب ، در ميان خيابان علاءالدوله واقع است .
و كوه بزرگى در سمت شمال شهر واقع است كه الآن [ كه ] فصل عقرب است ، برف آمده و بسيار هوايش سرد و ييلاق است كه دهات و قراء زيادى در دامنه كوه واقع است كه در فصل تابستان ، بزرگان و اغلب اهالى به ييلاق مىروند و عمارات عاليه از دولتى و قونسولگرى و غيره در آن قراء ساخته شده كه آن قراء ، معروف به شميران است و ميوهجات از همه طور و از همه قبيل ، از اطراف شهر و دهات ، به
سفرنامه عتبات ( هند و حج ) ( فارسى ) — صفحة 296
مساهمون: محمد تقوى قزوينى
ص٢٩٦