باغچههاى چندى است و در چهار سمت ، راه عبورى هم دارد و در وسط ميدان ، خانه حاج سهمالملك است كه از جمله بزرگان و متموّلين عراق است و در ذيل ميدان ، درگاه بزرگى است كه داخل ارگ مىشود كه نظميه و اداره حكومتى و بعضى از ادارات ، در ارگ واقع است و عمارات دولتى او تقريباً بيست و دو محوطه است كه اغلب خراب است و تعمير لازم دارد .
بارى ، علاوه بر طرح و اصل بناء شهر اول ، در اطراف هم آباد كردهاند كه شهر نو است ، ولى نه به ترتيب و طرح اصل شهر ، [ بلكه ] به ترتيب عمارات و كوچههاى ساير بلاد و باغات . [ 216 ] حصاردار سنگى هم در بالاى شهر و ساير اطراف ، بزرگان ساختهاند و قونسولخانه بسيار عالى و خوبى هم دولت انگريز ، در بالاى شهر ساخته و در دامنه كوه ، وصل به شهر ، باغات ميوه و انگور به طرح باغات قزوين ، عمل آوردهاند و آبهاى جارى بسيارى در شهر و اطراف جريان دارد .
و هواى خود شهر ، قريب به هواى قزوين ، سردسير است و اهالى خونگرمى دارد و از حيث ثروت ، حد وسط ساير بلاد هستند و تعداد نفوس اهالى را در چند سال قبل كه تعداد نمودهاند ، قريب به سىوشش هزار نفوس مىرسيده ، ولى شايد كه حاليه بيشتر باشد . بارى ، شهر جمع خوبى است و از بلاد معروفه حاصلخيز ايران است .
يوم جمعه ، بيستم ربيعالمولود ، صبح از خواب برخاستيم . بعد از صرف چايى ، حركت كرديم براى كاروانسرايى كه دستگاه كالسكه آنجا بود ، ميزبان ما هم همراه آمد . تقريباً يك ساعت از آفتاب گذشته ، سوار شديم ، با حاج ميرزا خدادادِ ميزبان خداحافظى نموديم ، كالسكه راه افتاد . از شهر كه خارج شديم ، جاده شوسه بود ، ولى نه مثل ساير از شوسهها ؛ شوسه ايرانى بود كه معلوم است و بسيار گرد و خاك ما را اذيت نمود .
بارى ، دهات بزرگ خوبى به نظر رسيد و اراضى بسيار خوبى داشت و چون امروز ، راه مسطح است ، كالسكه را سورچى تند حركت مىدهد .
سفرنامه عتبات ( هند و حج ) ( فارسى ) — صفحة 282
مساهمون: محمد تقوى قزوينى
ص٢٨٢