سنگ است ، حرارتى كه از آفتاب در روزها كسب مىكند ، شب حرارت را پس مىدهد ، خيلى گرم مىشود .
و باغات و اشجار در اين شهر كم است ، الا چند نقطه ؛ آن هم به طور اختصار . ولى اهالى خيلى بىانصاف مىباشند نسبت به حجّاج ؛ با وجود اينكه مبالغات كلّى ، همه ساله به واسطه حجّاج در اين شهر مكّه در تمام حجاز مىآيد و فرو مىرود ، باز اهل مكّه ، بلكه تمام اهل حجاز در حالت فقر هستند ؛ وذلك فضل الله تعالى على الحاجّ ؛ لأن
( الْإِنْسانَ لَيَطْغى * أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى )
« 1 »
.
و در تمام شهر مكّه يك حمّام مىباشد ؛ آن هم در واقع حمّام نيست ، اسم او حمام است .
و عده نفوس خود شهر را [ 136 ] معلوم نكردم ، ولى عدّه نفوس حجّاج به موجب روزنامه « قبله » « 2 » خود مكه كه نوشته به موجب احصائيه دولتى ، دويست هزار بودند در هذه السنه . و از حيث ارزاق ، حجاز كلّيةً ارزاق خود را نمىتواند تهيه نمايد ؛ محل زراعت او خيلى كم است ؛ بلكه اكثر ارزاق حجاز از هندوستان و عراق عرب و شامات مىآيد .
ولى كليه اهل حجاز هم وحشى صفت و غير متمدّن هستند و از درجه انسانيت ساير ممالك ديگر كمترند ، و لكن خود شريف ، خيلى نسبت به حجّاج مهربان و مشفق
هامش
( 1 ) . علق : 7 .
( 2 ) . شريف حسين بن على در دوران خود روزنامه « قبله » را براى دفاع از حركت خود و تبليغ آن ايجاد كرد . رياست تحريريه را به شيخ محب الدين خطيب سورى سپرد . سپس شيخ حسين الصبان را به عنوان مدير آن تعيين كرد و شيخ طيب الساسى را رئيس تحريريه گذاشت و خود بر سياستهاى آن نظارت مىكرد . حتى گفته شده است كه خودش برخى از مقالات را مىنوشت . وى به شيخ عمر شاكر از سوريه اجازه داد نشريهاى با نام « الفلاح » ايجاد كند كه دقيقاً مانند القبله بود . يك مجله كوچك كشاورزى هم به راه افتاد .
هر دو روزنامه و نيز اين مجله در چاپخانهاى كه ميراث دولت تركها بود چاپ مىشد . محل اين چاپخانه پيش از توسعه ، برابر باب الملك بود . [ برگرفته از : تاريخ مكه ( از آغاز تا پايان دولت شرفاى مكه - 1344 ه . ق ) ص 718 ]