( براى هر امتى از امتهاى پيشين عبادت گاهى مقرر گرديده ) ديگرى كه ما فوق عالم مادى دنيوى است تحوّل نمايد و غايت وجود بشر با اين همه تشريفات كه براى پيدايش و استكمال وى تنظيم داده غير از اين نيست كه وجود انسانى بمنتهاى كمال خود برسد و حديث قدسى
( لولاك لما خلقت الافلاك )
شاهد بر اين است .
إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ
چه قدر انسان ظلوما جهول ناسپاس است كه تمام نعمتها را ناديده انگاشته و سر بندگى و عبوديت در برابر مولاى كريم و ولىّ نعمت خود فرود نميآورد و بوظيفه خود عمل نميكند كه آن نيز براى نفع وى است إله عالم غنىّ بالذات است نه از عبادت و بندگى بندگان نفعى عائد او ميگردد و نه از عصيان آنان ضررى به او اصابت مينمايد .
گر جمله كائنات كافر گردند * بر دامن كبرياش ننشيند گرد
لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ
( منسك ) مصدر ميمى است بمعنى نسك و عبادت يا اسم مكان است بمعنى محل عبادت يا جايى كه براى عبادت الفت گيرند و اصل منسك در عبادت جايى را گويند كه مردم با هم براى عبادت يا كارى الفت گيرند .
اين آيه خبر ميدهد كه ما براى هر امّت و گروهى از امتهاى پيشين عبادتگاهى قرار داديم و مناسك حج از همين بابست .
ابن عباس گفته ( منسكا ) يعنى عيدا ، ما براى هر امتى عيدى قرار داديم مجاهد و قتاده گفتهاند مقصود از ( منسكا ) جاى قربانى است . ( ابو الفتوح )
فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ
الخ وقتى چنين است كه براى هر امّتى محلى براى اجتماع در كارى مثل عبادت يا مناسك حج يا عمل ديگرى كه با هم جمع گردند مثل محل قربانى يا غير آن ديگر جاى ندارد كه اين مردم با تو در حكمى نزاع كنند .
در شأن نزول آيه گويند جماعتى از مشركين باصحاب رسول گفتند چگونه