و شايد ضمائر جمع اشاره بآدم و حوّاء و اولادان آنها باشد چنانچه از سياق كلام چنين متبادر ميگردد ، و ( به فاء تفريع ) تذكر ميدهد كه شما پس از هبوطتان بعضى دشمن بعضى ديگر ميگرديد و شما با اينكه از طرف حق تعالى كه اسباب هدايت را براى شما آماده نموده هدايت ميگرديد و به راه حق و حقيقت رهسپار ميشويد آن وقت هرگز نه گمراه ميگرديد و نه بمشقّت و رنج ميافتيد .
وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً
آيه اشاره بشق دوم دارد كه آن كسى كه بهدايت الهى هدايت نگرديد و تابع سفراء و برگزيدگان الهى نشد و از آنها و ذكر خدا كه ظاهرا ( قرآن ) يا تمام كتابهاى آسمانى مراد باشد اعراض نمود چنين كسى زندگانى دنياى وى ضيق و تنگ ميگردد اگر چه به ظاهر متموّل و ثروتمند و نيرومند باشد و خوش به نظر آيد لكن چون فرح و انبساط روحى كه در اثر ايمان و صفات شايسته و محبت نسبت بمقام الوهيت در قلب و روح وى جايگزين نگرديده و قلب و دل وى تاريك گرديده از ناله مخفيانه آن لطيفه روحانى كه در باطن او پنهان است و در اثر رنجش طبيعت بفغان آمده و طالب مقام خود مىباشد آزار مىبيند و لو اينكه پرده سياه كفر و دنياطلبى روى آن را گرفته و نميگذارد بفهمد كه گرفتهگى او در اثر چيست ، اين است كه بكج روى چيز غير مطلوب را آرزو مىكند و گمان مىكند كه اگر به آن دست يافت از شكنجه روح اسير طبيعت راحت ميگردد اين است كه دنبال آن ميرود و هر قدر زيادتر در طلب آن كوشش و پافشارى نمايد از مطلوب حقيقى دور تر ميگردد و پرده اوهام و خيالات چنان او را در بند بسته كه رهايى از آن مشكل بلكه محال عادى به نظر ميآيد ، و قوله تعالى در باره چنين مردمانى است
وَ جَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْناهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ
سوره يس آيه 8 ، و اين آيه در باره آنان صادق ميآيد اين است كه گاهى مال مىطلبد و نمىيابد و اگر يافت عطش او را فرو نمينشاند ، جاه مىطلبد از آن خورسند نميگردد و هر قدر در مطلوبات طبيعى بيشتر پافشارى كند مىبيند