كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ
بقولى مرجع ضمير مستتر در ( علم ) لفظ ( كلّ ) است يعنى كلّ موجودات هر يك تسبيح خود را ميداند يا هر يك تسبيح خدا را ميداند ، و بنا بر اينكه مصدر يعنى صلاة و تسبيح اضافه شده باشد بمفعول معنى چنين مىشود كه خدا ميداند تسبيح و كيفيت حمد و ستايش هر نوعى از موجودات را .
و علم هر يك از انواع موجودات بكيفيت تسبيح و ستايش حقّ تعالى باعتبار نحوه وجود وى است عقلا چون علم به خود دارند علم بعلمشان نيز دارند و بشهادت عقلشان تسبيح و ستايش مبدء خود را مينمايند ، و غير ذوى العقول مثل حيوانات بغريزه طبعشان يا بالهام ستايش مينمايند ، و غير حيوانات از جمادات و نباتات بدلالت وجود و كيفيت نظم و خلقت عجيبى كه در سراسر موجودات هويدا است نشان ميدهد قدرت و علم و حكمت مبدء خود را زيرا كه هر موجودى دلالت دارد بر وجود مبدء خود .
بعضى از حكماء چنين اظهار مينمايند كه همه موجودات حتّى جمادات صاحب شعور و ادراكند منتهى الامر در بعضى ظاهر و در بعضى مخفى است و بسته بقوّت و شدّت هر موجودى علم و شعور آنها تفاوت مىكند و بعضى از آيات و اخبار قول آنها را تأييد مينمايد مثل قوله تعالى
( وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ )
و مثل همين آيه كه تمام اهل آسمانها و زمين و طيور تسبيح و ستايش ميكنند و تسبيح خود را ميدانند ، و اخبار بسيار كه دلالت دارد بر اينكه هر نوع از حيوانات را نطق مخصوصى است كه پروردگار خود را ستايش ميكنند نيز مؤيّد آن است .
در تفسير روح البيان از ابى ثابت روايت مىكند كه گفته من نزد أبي جعفر محمّد باقر عليه السّلام بودم گفت آيا ميدانى اين گنجشكها چه ميگويند گفتم نه ، فرمود وقت طلوع فجر و بعد از طلوع پس از آنكه پروردگار خود را ستايش ميكنند روزى خود را ميطلبند . ( پايان )