حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ما ذا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ
سخنان مفسرين در توجيه آيه
در اينكه مرجع ضمير در ( قلوبهم ) كيست چند قول از مفسرين نقل شده است :
اول - اينكه مرجع ضمير مشركين مىباشند زيرا كه آيه پيش راجع بمشركين بود و معنى چنين مىشود - تا وقتى كه در قيامت فزع از قلوب مشركين زايل گردد .
دوّم - اينكه مرجع ضمير هم در ( قلوبهم ) ملائكه مىباشند و قائلين به اين قول دوّم اختلاف كردهاند در معنى آيه .
اول - اينكه وقتى كه ملائكه اعمال بندهگان را بسوى آسمان بالا مىبرند با صداى عظيم و آوازى مثل صداى سلسله زنجير كه به سنگ خورد ملائكه گمان ميكنند قيامت برپا گرديده از شدّت فزع قيامت به سجده ميافتند پس از آنكه دانستند كه قيامت به پا نگرديده گويند
( ما ذا قالَ رَبُّكُمْ )
خداى شما چه گفت گويند ( الحق ) سخن راست و درست گفت كه براى اعمال نيك اعطاى ثواب است .
دوّم - پس از زمان فتره بين عيسى ( ع ) و بعثت محمّد صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم خداى تعالى جبرئيل را بوحى بر محمّد ( ص ) فرستاد ملائكه گمان كردند قيامت بپاى گرديده و بيهوش شدند آن وقت جبرئيل در تمام آسمانها مرور نمود و فزع و ترس را از آنها برداشت آنها سرها را بلند نموده و بعضى ببعضى ديگر گفتند
( ما ذا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ )
يعنى وحى . ( مقاتل و كلبى ) سوّم - وقتى خداى تعالى وحى فرستد ببعض از ملائكه ، ملائكه صوت عظيمى مثل صداى سلسله بشنوند به سجده مىافتند و بيهوش ميگردند چون جبرئيل را با وحى بينند دانند كه آن آواز وحى بوده ترس از دل آنان زائل گردد و از جبرئيل سؤال كنند
( ما ذا قالَ رَبُّكُمْ )
پروردگار تو چه گفت جبرئيل گويد حق گفت يا بعض ملائكه از بعض ديگر سؤال كنند پس مىفهمند كه وحى است و راجع به آنها نيست . ( مجمع البيان ) بقرينه آيه پيش كه راجع بشفاعت بود شايد مقصود فزع كسانى باشد كه مأذون