همين زمين است كه در قيامت بسخن مىآيد و حديث مىكند پس آيات دلالت واضح دارد كه يوم محشر زمين و آنچه بر آنست بتحول آنچه در باطن او است ظهور و بروز مينمايد .
يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ
نظير اين آيه بسيار است مثل آن آيه
فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ
كه آنان متفرّق مىگردند براى آنكه صحيفه اعمال خود را ببينند و در جاى ديگر
يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ
« 1 » و شايد اشتاتا در آيه بالا اشاره به اين باشد كه چون در قيامت هر كسى به صورت اخلاق و اعمالش وارد محشر ميگردد اين است كه مردم وقتى از قبر بيرون آيند صورت ظاهرى آنان كه كاشف از باطن آنها است متشتت و متفرق محشور ميگردند چنانچه احاديث بسيار شاهد بر آنست كه سگ و خوك صفتان به صورت سگ و خوك متكبّران شايد به صورت پلنگ خلاصه هر كسى به صورت باطنش در ارض قيامت ظهور و بروز مىنمايد
لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ
و آنان متفرق مىگردند براى آنكه اعمال خود را ببينند .
از اين آيه معلوم مىشود كه بدليل تجسّم اعمال عوارض اين عالم در قيامت حكم جواهر پيدا مىكند بطورى كه خود اعمال بنفسه ديده مىشود .
از بعض مفسّرين است
لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ
يعنى تا آنكه جزاى اعمالشان را به بينند ظاهرا اين توجيه لازم نيست زيرا صورت عمل كه در اين عالم در باطن مخفى است در آن عالم بروز و ظهور مينمايد و شايد همان باشد صحيفه اعمال كه
هامش
( 1 ) سوره معارج آيه 43 . در اوصاف قيامت است روزى است كه از قبرها بيرون ميآيند و مىشتابند بسوى آن بتهايى كه نصب گرديده شده ، در جلد سوم اين تفسير تا اندازهاى راجع به اين آيه بيان شده مراجعه به آن جا شود .