حيوانات بنفس حيوانى تعبير مىشود و اگر اين قوه يا نفس در مواد نباشد اجزاء ماده پراكنده ميگردد و اصل تمام نيروها نفس كلى است كه در هر نوعى از موجودات طورى تظاهر مينمايد و باعتبار نزولش در مواد مراتبى پيدا مينمايد چنانچه قوه جمادى مرتبه نازلهاى است از نفس نباتى و نفس نباتى مرتبه نازلهايست از نفس حيوانى و نفس حيوانى مرتبه نازلهايست از نفس ناطقه انسانى و شايد همين باشد سر تحول موجودات در يكديگر .
خلاصه چون در كمون زمين قوه و استعداد حيات و شعور مخفى است وقتى از صورت كنونى دنيوى تحول پيدا مىكند به صورت جمعى اخروى آنچه در باطنش از قوه و استعداد حيات و شعور نهفته بفعليّت و ظهور ميرسد و ارائه ميدهد ما فى - الضّمير خود را و چنينند تمام موجودات دنيوى وقتى تحول بعالم آخرت نمودند اين است كه قيامت را عالم حيوان ناميده
وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ
و همين است سر شهادت دادن اجزاء آدمى بر عليه آن و در پاسخ اعتراض انسان كه چرا شهادت بر ضرر من ميدهيد
قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ
« 1 » پس از اينجا معلوم مىشود كه همين زمينى كه امروز زير پا ميگذاريم و آن را جماد و ناچيز ميدانيم در قيامت در باره ما شهادت ميدهد به آنچه در روى آن كردهايم گمان نشود اين بيانى كه راجع بآيات كرديم يك مطلب خارجى است كه بآيات ضميمه نموديم اينطور نيست بلكه باندك دقتى معلوم مىشود كه اين مطالبى كه در مقدمه گفته شد بطور وضوح از خود آيات استفاده ميگردد زيرا كه شكّى نيست كه مقصود از ارض در
إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها
همين زمين معهود ما است كه بزلزال خراب و ويران مىشود و از ضمير ( تحدث اخبارها ) نيز معلوم مىشود
هامش
( 1 ) سوره فضيلت آيه 20 اول آيهوَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْناپس از آنكه گوش و چشم و پوست شهادت ميدهند بر آنچه انسان كرده گويند بپوستهاى خود براى چه بر ضرر ما گواهى داديد گويند ما را بگفتار آورده آن كسى كه همه چيزها را گويا گردانيده از اين آيه و آيات ديگر چنين معلوم مىشود كه تمام موجودات در قيامت تكلم مينمايند زيرا كه همه در آنجا صاحب حياتند