وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها
در اين آيه دو احتمال ميرود يكى وقتى انسان لرزش زمين را مشاهده نمود قبل از خرابى و منحل گرديدن آن كه هنوز انسان در روى زمين باقى است از روى حيرت و وحشت گويد چه شد زمين اينطور بلرزش آمد ديگر شايد در موقعى كه زمين دنيا به صورت زمين قيامت درآيد انسان از روى حيرت و تعجب گويد چه شد زمين به اين شكل درآمد لكن معنى اول مناسبتر است
يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها ، بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها
ابو الفتوح رازى از انس مالك روايت مىكند كه رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم اين آيه را بخواند و فرمود ميدانى زمين چه خبر ميدهد انس مالك گويد گفتم خدا و رسولش بهتر ميدانند فرمود خبر ميدهد از آنچه از خير و شر در آن شده باشد و گويد فلانى در آن روز و در آن وقت چنين و چنان كرد .
و از عبد اللَّه بن صعصعه كه او از پدر خود چنين حكايت مىكند كه من در حجره ابو سعيد خدرى بودم به من گفت وقتى اذان نماز گويى در صحرا صداى خود را بلند كن من از رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم شنيدم كه اينصدا را نميشنود جن و انس و نه سنگ و نه ريگ مگر آنكه بصدق تو شهادت ميدهند و راوى خبر گفته ابو اميه را را ديدم در هر بقعه از مسجد الحرام نماز ميخواند گفتم چرا چنين ميكنى گفت براى اينكه در قيامت همه آنها گواه باشند و اين آيه را
يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها
را خواند مرجع ضمير در تحدث زمين است كه زمين بعد از زلزال و خرابى و به صورت زمين آخرت برآمدن صاحب نطق مىشود و تكلم مينمايد و شايد سرش همان باشد كه گفتيم كه ببرهان عقلى و دلالت آيات قرآنى مبرهن گرديده كه تمام موجودات حتّى جمادات داراى حيات و شعور ميباشند زيرا كه هر موجودى و لو به صورت جمادى باشد داراى قوه و نيرويى است كه جامع متشتتات و حافظ صورت جمعيه وى است كه در جمادات تعبير از آن بقوه جمادى و در نباتات بنفس نباتى و در