فروتنى اظهار مىشود و پيشانى كه شريفترين اجزاء بدنست در مقابل عظمت الهى بر پستترين چيزها كه خاك باشد گذارده شود و در زبان نيز بقدرى كه ميسّر است اظهار عظمت او را نمايد و بگويد ( سبحان ربّى الاعلى و بحمده ) يعنى تو بزرگترى از آنكه ملوّث گردى بلوث اذهان بشر و بالاتر از آنى كه بشود بتصور آيى و در ركوع چون اظهار فروتنى و انكسار كمتر است ( سبحان ربّى العظيم ) بگويد بسيارى از مفسّرين چنين اظهار ميدارند كه بعد از ( سبّح ) بايد باء در تقدير گرفت ( سبّح باسم ) يعنى تسبيح و تقديس نما باسم پروردگارت كه بالاتر از هر چيزى است به آن اسمايى كه تعيين شده تسبيح بمعنى لغوى بمعنى تنزيه و مبرّا بودن از هر منقصتى است خداوند امر ميفرمايد كه تسبيح و ستايش كن به آن نامهايى كه خود را ستودهام مثل ( سبّوح قدّوس ) و باقى اسمايى كه دلالت دارد بر تنزيه ذات پاك احدى او و ظاهرا اگر چه خطاب به شخص رسول است لكن مقصود تمام مؤمنين از امّت اويند كه بايستى پروردگار خود را به همان طورى كه دستور داده ستايش نمايند .
و بايد دانست به مجرد گفتن ذكر به زبان چه در نماز باشد يا غير نماز بدون توجّه قلبى كافى نيست اسم فقط الفاظى است كه وضع شده براى دلالت بر معنايى نخستين بايستى معنى تحت اللفظى آن دانسته شود سپس فهميد و دانا گرديد كه اين نامها وضع شده براى آن ذات يكتايى كه متصف به اين اوصاف جلال است و از روى حكم عقل و منطق صحيح بداند و بشناسد كه ذات پروردگار بايستى متّصف باشد بصفات جمال از علم و قدرت و حكمت و اراده و مشيت و مبرا از تمام نقايص امكانى مثل احتياج داشتن بجسم و مكان و زمان و باقى لوازم امكانى كه تعبير از آن بصفات جلال مىشود و بشر حق ندارد از پيش خود و بسليقه خود نامهايى براى ذات مقدس كبريايى وضع نمايد زيرا كه اسم وضع نمودن منوط بشناسايى مسمى است ذاتى كه برتر و بالاتر از آن است كه بتصور آيد چگونه توان نامى كه بدلالت مطابقه باشد بر آن
تفسير مخزن العرفان در علوم قرآن ( فارسى ) — صفحة 98
مساهمون: سيده نصرتبيگم امين ( بانوى اصفهان )
ص٩٨