صورت كامل اين جامعيت را تضمين كنم ؛ چهآنكه تعداد راويان بسيار است و در مناطق مختلف از شرق تا غرب پراكندهاند . لكن بههرحال وى تمامى تلاش خود را در معرفى آنان بهكار گرفته است . « 1 »
4 . پيشينه اين نوع تأليف و بهصورت خاص ، باب اصحاب امام صادق ( عليه السلام ) را شيخ طوسى اينگونه تبيين مىكند كه تا آن عصر كتابى جامع و كامل در معرفى اصحاب ائمه نمىشناخته است بلكه هر نويسنده تنها بخشى از راويان هر امام را معرفى كرده است . تنها ابن عقده اكثر راويان امام صادق ( عليه السلام ) را گردآورده و لكن راويان ديگر ائمه را ذكر نكرده است . وى بر اين پايه مدعى است كه اولين كتاب جامع و كامل در معرفى راويان از پيامبر و ائمه را تأليف كرده است .
كتاب ابن عقده - كه شيخ طوسى به آن اشاره كرد - را بهصورت كامل در باب اصحاب امام صادق ( عليه السلام ) آورده و مواردى را كه در آن كتاب از نام راويان امام صادق ( عليه السلام ) در آن نبوده ، بر آن افزوده است . « 2 »
هامش
( 1 ) . استوفى ذلك على مبلغ جهدى و طاقتى و على قدر ما يتّسع لى زمانى و فراغى و تصفّحى . و لا أضمن أنّى أستوفى ذلك عن آخره فإنّ رواة الحديث لا ينضبطون و لا يمكن حصرهم لكثرتهم و انتشارهم فى البلدان شرقا و غربا غير أنّى ارجو أنه لا يشذّ عنهم إلّا النادر و ليس على الإنسان إلّا ما تسعه قدرته و تناله طاقته . ( بهقدر تلاش و توانم و به اندازه وسعت زمان و فراغت وقت و جستجويم آن را كامل كردم . ولى ضمانت نمىكنم كه اين كار را به پايان رسانيده باشم ، زيرا ( نام ) راويان حديث بهطور كامل ثبت نشده و حصر آنها به علت كثرت و پراكندگىشان در شرق و غرب عالم ممكن نيست . اما اميدوارم جز اندكى از آنها باقى نمانده باشد و بر انسان جز آنچه در حد قدرت اوست و توان او بدان مىرسد نيست ) .
( 2 ) . و لم أجد لأصحابنا كتابا جامعا فى هذا المعنى إلّا مختصرات قد ذكر كلّ إنسان طرفا منها إلّا ما ذكره ابن عقدة من رجال الصادق عليه السلام فإنّه قد بلغ الغاية فى ذلك و لم يذكر رجال باقى الأئمة عليهم السلام . و أنا اذكر ما ذكره و اورد من بعد ذلك من لم يورده . ( من كتاب جامعى در اين موضوع نيافتم و بهجز اندك نگاشتههايى كه هركس گوشهاى از اين موضوع را در آن گرد آورده بود به چيزى دست نيافتم . جز در مورد راويان امام صادق ( عليه السلام ) كه ابن عقده آنها را نام برده است . او اين كار را كامل انجام داده ، اما او نام راويان ساير ائمه ( عليهم السلام ) را نياورده و من [ در اينجا ] هرآنكه را كه او نام برده مىآورم و سپس آنچه را كه نياورده بيان مىكنم ) .