كتاب الرجال در الفهرست در ميان تأليفات شيخ طوسى به تنهايى نمىتواند دليلى بر سامان يافتن زودتر كتاب الرجال باشد ، زيرا اين احتمال وجود دارد كه شيخ طوسى نام كتاب الرجال را پس از اتمام كتاب الفهرست به مجموعهء تأليفات خود افزوده است و يا بهطور كلى شرححال خود را پس از تأليف كتاب به آن افزوده است .
با توجه به نكات فوق بهنظر مىرسد كه هرچند شيخ طوسى نگارش كتاب فهرست خود را زودتر آغاز كرده اما تأليف اين دو كتاب بهطور همزمان انجام شده و مؤلف قسمت اعظم نگارش و سامان دادن اين دو كتاب را در يك زمان انجام داده است .
5 . خصوصيات ساختارى رجال شيخ طوسى . شيخ طوسى در مقدمهء كتاب ، خصوصيات ساختارى كتابش را در چند نكته بيان مىكند :
1 . ساختار كتاب براساس شيوه طبقاتنگارى تنظيم يافته است . بر پايه اين شيوه يك باب به اصحاب پيامبر اختصاص يافته و يازده باب ديگر اصحاب امام على ( عليه السلام ) تا امام عسكرى ( عليه السلام ) را معرفى كرده است و باب سيزدهم كتاب به راويانى كه در عصر ائمه بودهاند اما از ايشان روايت نكردهاند و يا كسانى كه در آن عصر نبودهاند ، اختصاص يافته است . بنابراين كتاب در سيزده باب تنظيم يافته است .
2 . در هريك از بابها كه به معرفى اصحاب ائمه اختصاص دارد ، ترتيب الفبايى [ حروف معجم ] در اسامى رعايت شده است . « 1 »
3 . جامعيت و كمال اين كار مورد توجه شيخ طوسى بوده است يعنى راويان هر معصوم را در حد توان پيگيرى كرده است اگرچه تصريح مىكند كه نمىتوانم به
هامش
( 1 ) . ارتّب ذلك على حروف المعجم الّتى أوّلها الهمزة و آخرها الياء ليقرب على ملتمسه طلبه و يسهل عليه حفظه . يعنى : و اسامى را براساس حروف معجم كه اول آنها همزه و آخر آنها ياء است مرتب ساختم ؛ تا آنكه براى جوينده يافتن آنها ممكن و حفظ آنها بر او آسان شود .