4 . تاريخ تأليف كتاب . در آغاز سخن گفتيم شيخ طوسى صاحب دو كتاب الفهرست و كتاب الرجال است . حال اين سؤال مطرح مىشود كه تدوين كداميك از اين دو بر ديگرى مقدم است . ارزش پاسخ به اين سؤال آنجا خود را نشان مىدهد كه محقق بين قول شيخ طوسى در اين دو كتاب ناهمخوانى ببيند در اين صورت كتاب دوم بيانگر نظر شيخ طوسى بعد از تجديدنظر در مطالب كتاب نخست است .
نكاتى در اين دو كتاب وجود دارد كه تا حدودى ترتيب تأليف آنها را نشان مىدهد ؛ از آن جمله :
1 . ظاهرا آغاز تأليف كتاب الرجال پس از آغاز الفهرست بوده است ، زيرا در موارد بسيارى شيخ در كتاب الرجال به كتاب الفهرست ارجاع مىدهد و اين مسئله گوياى تدوين زودتر پارهاى از مطالب كتاب الفهرست نسبت به كتاب الرجال است بهگونهاى كه مؤلف مطلب را به كتاب نخست خود ارجاع داده است . « 1 »
2 . تأليف كتاب الرجال پيش از سال 436 آغاز شده است ، زيرا در اين كتاب شيخ در شرححال سيد مرتضى كه به سال 436 درگذشته است ، براى وى دعاى طول عمر مىكند . اين نكته قرينهاى بر تدوين مطلب مزبور و در نتيجه پارهاى از كتاب پيش از سال 436 است .
3 . در كتاب الفهرست در پايان شرححال سيد مرتضى تاريخ وفات وى آمده ، ليكن در آغاز شرححال هنگامى كه از وى نام مىبرد براى طول عمر او دعا مىكند .
4 . شيخ طوسى در كتاب الفهرست ، از كتاب الرجال در ميان مؤلفات خود نام مىبرد . اين مسئله در نگاه اول حاكى از اتمام كتاب الرجال در زمان تأليف الفهرست است .
در تحليل و بررسى اطلاعات فوق بايد گفت تعارض در دو بخش شرححال سيد مرتضى بهگونهاى كه جملات ابتدا حاكى از زنده بودن سيد مرتضى در حين تدوين كتاب و جملات انتهايى گوياى وفات اوست نشاندهندهء باز بودن دفتر تدوين كتاب الفهرست طى مدتى طولانى از حيات شيخ طوسى است . به همين دليل ذكر نام
هامش
( 1 ) . اين ارجاعات بالغ بر 28 مورد است .