عبد العزيز بن براج ، قاضى طرابلس ( م 481 ه ) است . « 1 »
در مقابل مرحوم ابو المعالى كلباسى ( م 1315 ) در رسالهاى كه دربارهء ابن غضائرى نوشته ، چنين ادعا كرده كه مراد شيخ طوسى از « شيخ » كه كتاب فهرست را به درخواست وى نوشته ، احمد بن حسين غضائرى است و بر اين مسئله به تجليل شيخ طوسى براى وى تصريح دارد . « 2 »
و لكن توجه به عبارت شيخ طوسى در مقدمه در نقل وفات ابن غضائرى از يكسو و از سوى ديگر دعاى شيخ طوسى به دوام تأييدات وى - با ادعاى اينكه مراد از « شيخ » ابن غضائرى باشد به صراحت منافات دارد . همچنانكه كلام شيخ طوسى در مقدمهء الفهرست كه به معرفى كتاب ابن غضائرى و تمجيد از آن پرداخته و گزارشى از تلف شدن آن داده است ، خود به نوعى گوياى اين مطلب است كه ظاهرا شيخ طوسى از بين رفتن كتاب ابن غضائرى بعد از وفات وى را ، انگيزه تأليف جديد الفهرست برشمرده است لذا نمىتواند مراد از شيخ فاضل ابن غضائرى باشد .
در نهايت اطمينان به اينكه مراد شيخ طوسى يكى از سه نفرى باشد كه پيش از اين نام برده شد وجود ندارد .
3 . چاپهاى الفهرست . از آنجا كه نسخههاى خطى كتاب الفهرست پر از غلط و تصحيف بوده ، لذا تصحيح و تحقيق كتاب اهميت بسيارى دارد . قديمترين اثرى كه از اين كتاب به خط مؤلفش وجود دارد نقل ابن داود حلى از آن است . وى در مواردى به اين نكته تصريح كرده است . بنابراين منقولات وى و علامهء حلى - كه همعصر ابن داود - است از اين كتاب نيز بايد به عنوان يك نسخه از عبارات فهرست محسوب شود .
كتاب الفهرست به سال 1271 ه ق مطابق با 1853 ميلادى در هند با تحقيق اسپرنجر و مولوى عبد الحق ، با ترتيب براساس حروف الفبا در تمامى حروف نامها و نام پدر و جد ، چاپ شد . سيد محمد صادق بحر العلوم اين نسخه را ناقص و پر از اشتباه و با چاپ بد توصيف كرده است . « 3 »
هامش
( 1 ) . الذريعة الى تصانيف الشيعة ، ج 5 ، ص 145 .
( 2 ) . الرسائل الرجاليه ، ج 2 ، ص 387 - 389 .
( 3 ) . رجال الطوسى ، ص 69 .
شايان ذكر است براساس كتاب الاصول الاربعه الرجاليه ، ص 54 مرحوم بحر العلوم از شيخ آقا بزرگ تهرانى نقل مىكند كه در حدود سال 1315 ق در تهران نسخهاى از الفهرست -