مطلب اول : آنچه دربارهء جرح و تعديل راوى گفته شده . در مجموع كتاب الفهرست ، 86 عنوان توثيق شده و 14 عنوان با الفاظ مختلف تضعيف شده است . « 1 » نسبت اين موارد جرح و تعديل به مجموعه شرححالها 912 / 100 خواهد بود . در مجموع شيخ طوسى به تعهد خود در مقدمه كه هرآنچه دربارهء راوى گفته شده را نقل كند ، پايبند نبوده است .
مطلب دوم : بيان اعتقاد صاحب كتاب . شيخ طوسى در مقام بيان لزوم بررسى اعتقاد مؤلفانى كه در كتابش از آنان نام برده ، مىگويد : بسيارى از صاحبان اصول روايى شيعه ، مذاهب فاسد داشتهاند اما كتابهاى آنان مورد اعتماد است . شيخ طوسى در عمل كوشيده كه عامىمذهبان را معرفى كند ، لكن مذاهب مختلف شيعى را معرفى نكرده است . با اينهمه حتى در بين عامىمذهبان هم از مالك بن أنس نام برده ، بدون آنكه به مذهب وى اشاره كند .
با توجه به اين شيوه عملكرد شيخ طوسى و زياد بودن موارد نقض تعهد او در مقدمه كتاب نمىتوان ذكر نام مشخصى را در الفهرست بدون ذكر فساد مذهب وى يا تضعيف وى دليل بر امامىمذهب و يا موثق بودن راوى دانست . در مجموع كسانى كه شيخ طوسى ، فاسدمذهب معرفى كرده است عبارتاند از : 10 نفر عامىمذهب ، 4 نفر زيدى ، 5 نفر فطحى ، 7 نفر متهم به غلو ، 10 نفر واقفى ، يك نفر مخمّس .
6 . ارزش طرق موجود در كتاب الفهرست طوسى . طرق موجود در كتاب الفهرست شيخ طوسى از يك رو انتساب كتاب را به مؤلف اثبات مىكند و از سوى ديگر در شناخت مشايخ و شاگردان و به عبارت ديگر طبقه روات مؤثر است . علاوه بر اين شيخ طوسى افزون بر تأليف كتب رجالى ، صاحب تأليفات حديثى همچون تهذيب الاحكام و الاستبصار نيز هست . شيخ طوسى در بيان اسناد احاديث در اين دو كتاب حديثى ، كه از اصول اربعه حديثى شيعه بهشمار مىروند ، شيوه اختصارگويى
هامش
( 1 ) . البته اين آمار شامل مواردى كه جرح يا تعديل در ضمن شرححال ديگرى ذكر شده نمىشود ؛ مثلا تضعيف كثير بن عيّاش قطان در شرححال زياد بن منذر آمده ( الفهرست الطوسى ، ص 204 ، ش 303 ) و در اين آمار لحاظ نشده است .