الربع الرابع : ما وراء النهر بخارا ، و الشاش ، و الطراربند ، و السّغد ، و هوكسّ و نسف ، و الروبستان ، و أسروشنه ، و سنام قلعه المقنّع ، و فرغانه ، و الشم ، سمرقند و أباركت ، و بناكت ، الترك » ( ابن فقيه : 292 ) .
شرح
( 38 ) ابن خردادبه : 31 .
( 39 ) ماركوارت ، ايرانشهر ، 142 .
( 40 ) ممكن است ماركوارت از نسخهء ديگرى استفاده كرده باشد .
( 41 ) « . . . و نبدأ بذكر خراسان و كانت تحت يدي اصبهبذها باذوسبان و أربعه مرازبه الى كلّ ربع خراسان إلى مرزبان فربع مرو الشاهجان و أعمالها و ربع إلى مرزبان بلخ و طخارستان و ربع إلى مرزبان هرات و بوشنج و باذغيش و سجستان . . . و ربع إلى مرزبان ما وراء النهر » .
ابن خردادبه ، المسالك ، 31 .
( 42 ) استخرى : 203 . در هرحال اين تقسيمبندى خراسان به چهار قسمت نه تنها در دوران ساسانى و اوايل دوران اسلامى صادق بوده بلكه در دورههاى جديدتر نيز چنين بوده است . مينورسكى در يادداشتهاى خود بر متن كتاب تذكرة الملوك ( 1137 ق / 1726 م ) دوران صفويه نوشته است كه خراسان به معناى « ايالات شرقى » نيز هست و به چهار بيگلربيگى تقسيم مىشده است ؛ شامل : مشهد ، هرات ، قندهار و مرو به اضافهء بيگلربيگى سيستان ( يادداشت مينورسكى بر متن فارسى تذكرة الملوك ) . بار ديگر خود را در مقابل تقسيمبندى چهارگانهء خراسان مىيابيم با برخى جابهجايىها كه به خاطر تغييرات وضعيت ژئوپوليتيكى منطقه بوده است . پس از آنكه نيشابور جاى خود را به مشهد يا يكى از شهرهاى ( نوقان ) تابعهء نيشابور داد ، تغيير ديگرى را نيز در اين تقسيمات مىبينيم كه عبارت است از حضور قندهار ( سيستان ) در فهرست شهرهاى چهارگانهء اصلى خراسان به جاى شهر بلخ كه در اين زمان ديگر از تسلط و نظارت صفويان خارج شده بودكه به اضافه مرو و هرات چهار ربع اصلى خراسان را در زمان صفويان تشكيل مىداده است .
( 43 )Herrmann , G . , Masson , V . M . , Kurbanskhatov , K . , et al . , op . cit . , 40 .