پيشتر گفتيم در ميان آشوبهاى برخاسته و بر اثر خيانتها و نيرنگهاى برخى از ياران و زيردستانش كشته شد .
با كشته شدن يزدگرد سوم ( 31 ميلادى / 651 قمرى ) و ورود مسلمانان به شهر مرو ، دورهء تاريخى جديدى در منطقه آغاز شد كه تا دوران هجوم بيگانگان ديگر ؛ يعنى مغولان ادامه پيدا كرد . در اين فاصله زمانى ، شهر بين گروههاى نژادى و قبيلهها و سلسلههاى گوناگون چون طاهريان ، صفاريان ، سامانيان ، غزنويان ، سلجوقيان و بالاخره آخرين خاندان حكمران پيش از مغولان ؛ يعنى خوارزمشاهيان دستبهدست گشت .
طى دوران طولانى ، شهر مرتبا در زير فشار حملات بيابانگردان تركزبان و گروههاى تركشدهء بعدى بود ؛ كه به اين ترتيب با حملات پىدرپى به شهرها و مراكز سكونتى ، صنعتى و كشاورزى حضور خود را آرام آرام در سرزمينهاى ايرانىنشين آسياى مركزى تقويت مىكردند . در هرصورت ، اين شهر طى سدههاى اوليهء دوران اسلامى به گسترش خود ادامه داد و اهميت آن در زمينههاى مختلف فرهنگى و اقتصادى همچنان روبه رشد و گسترش بود تا آنكه تبديل به يكى از شهرهاى باشكوه و درخشان امپراتورى اسلامى شد ؛ تا جايى كه نويسندگان مسلمان از آن با نام ام القراى خراسان ياد كردند 1 . در حقيقت نويسندگان دوران اسلامى با وحدت نظر مىنويسند كه مرو يكى از بزرگترين شهرهاى خراسان 2 و از معروفترين ، شكوفاترين و زيباترين شهرهاى اين ايالت بشمار مىرفته است 3 .
طى عمليات نظامى مسلمانان در خراسان ، مرو و شهرهاى تابعه و شهركهاى آن در منطقهء مرغيانه ، بجز روستاى سنج 4 ، همگى « به صلح » فتح شدند و به همين دليل واحهء مرو نسبت به بسيارى از مناطق ديگر خراسان دچار خسارات كمترى شد . مردم مرو ، احتمالا به خاطر خستگى بسيار زياد ناشى از نبردهاى داخلى بين افراد و گروههاى مختلف ، در مقابل تهاجمات تازيان هيچگونه مقاومت نظامى از خود نشان ندادند 5 و به اين ترتيب اين شهر از زمان كشته شدن يزدگرد سوم 6 در آسياب زريق ، به يكى از پايگاههاى مسلمانان در خراسان و ماوراء النهر تبديل شد .
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 172
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص١٧٢