موجود مثالى يا عقلى مىشود . حال اگر دوباره به دنيا باز گردد ، موجودى مادّى مىشود و از فعليت تجرّدى به قوّه باز مىگردد .
پاسخ : اين اشكال وارد نيست ؛ زيرا حتّى اگر اين اصل فلسفى كه چيزى از فعل به قوّه باز نمىگردد ، درست باشد ، امّا زنده شدن موجودى پس از مرگ ، از مصاديق آن نيست . انسان پيش از مرگ نيز تجرّد دارد . نفْس انسانى چه هنگام تعلّق به بدن ، چه پس از آن و چه با تعلّق دوباره به بدن ، مجرّد است . مرتبهء نفْس ، در هيچ يك از اين حالات تفاوت نمىكند و چنين نيست كه پيش از مرگ ، مادّى باشد و پس از مرگ ، مجرّد شود و با رجعت ، دوباره مادّى گردد . بنا بر اين ، چيزى از فعل به قوّه باز نمىگردد ؛ بلكه فعليت جديدى پديد مىآيد . « 1 »
در مجموع بايد گفت : اگر كسى نخواهد جزئيات رجعت را آن چنان كه در پارهاى احاديث آمده است ، بپذيرد ، امّا چارهاى جز قبول اصل رجعت ندارد . ادلّهء محكم قرآنى و حديثى در اين زمينه قاطع اند و نمىتوان آنها را انكار كرد ، هر چند فهم جزئيات رجعت بر برخى دشوار باشد . افزون بر اين ، بايد توجّه داشت كه اعتقاد به رجعت ، از محكمات اعتقادات شيعى است ، امّا از اصول اعتقادى نيست و ندانستن جزئيات و فروع آن يا احياناً غفلت از اصل آن ، ضررى به ايمان و اعتقاد فرد نمىزند . البتّه اگر كسى آگاهانه و پس از ديدن ادلّهء محكم رجعت ، آن را رد كند ، مشمول حكم اين آيهء شريف مىشود كه در مقام توبيخ منكران از اهل كتاب مىفرمايد :
« وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ .
« 2 »
هامش
( 1 ) . فيلسوف بزرگ عصر ما ، علّامه طباطبايى اين پاسخ را داده است ( ر . ك : الميزان : ج 1 ص 207 ) .
( 2 ) . نمل : آيهء 14 .