مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّداً فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ . « 1 »
هر كس عامدانه بر من دروغ ببندد ، جايگاه خود را از آتش [ در دوزخ ] آماده سازد .
اين سخن پيامبر صلى الله عليه و آله دلالت مىكند كه كذب ، ممكن است عامدانه و يا غير عامدانه باشد . يعنى خطاى سهوى در انتساب سخن غير واقع به پيامبر صلى الله عليه و آله نيز كذب شمرده مىشود ، اگر چه جزايش با كذب عامدانه ، متفاوت است .
در روايتى ديگر به نقل از امير مؤمنان عليه السلام راويان سخن پيامبر صلى الله عليه و آله به چهار گروه تقسيم شدهاند :
إِنَّ فِى أَيْدِىالنَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلًا وَ صِدْقاً وَ كَذِباً . . . وَ إِنَّمَا أَتَاكَ بِالْحَدِيثِ أَرْبَعَةُ رِجَالٍ لَيْسَ لَهُمْ خَامِسٌ : رَجُلٌ مُنَافِقٌ . . . يَكْذِبُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله مُتَعَمِّداً . . . وَ رَجُلٌ سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ شَيْئاً لَمْ يَحْفَظْهُ عَلَى وَجْهِهِ فَوَهِمَ فِيهِ وَ لَمْ يَتَعَمَّدْ كَذِباً . . . وَ آخَرُ رَابِعٌ لَمْ يَكْذِبْ عَلَى اللَّهِ وَ لَاعَلَى رَسُولِهِ مُبْغِضٌ لِلْكَذِبِ خَوْفاً مِنَ اللَّهِ وَ تَعْظِيماً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله وَ لَمْ يَهِمْ بَلْ حَفِظَ مَا سَمِعَ عَلَى وَجْهِهِ فَجَاءَ بِهِ عَلَى مَا سَمِعَهُ لَمْ يَزِدْ فِيهِ وَ لَمْ يَنْقُصْ مِنْهُ . « 2 »
برخى احاديث در ميان مردم ، حق و برخى باطل است ؛ برخى راست و برخى خطاست . . . . و كسانى كه حديثى براى تو نقل مىكنند ، چهار دستهاند كه پنجمى ندارند : نخست منافقى كه . . . از روى عمد به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله دروغ مىبندد .
. . . ديگرى كسى كه سخن را از پيامبر شنيده ، امّا آن را خوب حفظ نكرده ، و در نتيجه ، بىآن كه قصد دروغ بستن داشته باشد ، در نقل آن اشتباه كرده . . . .
. . . چهارمين نفر ، كسى است كه بر خدا و بر فرستادهاش ، دروغ نبسته ، و به جهت ترس از خدا و بزرگداشت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله از دروغ بيزار بوده ، و دچار اشتباه هم نشده ؛ بلكه آنچه را شنيده به همان صورت به خاطر سپرده ، و همانگونه كه شنيده
هامش
( 1 ) . نهج البلاغة : خطبهء 210 .
( 2 ) . نهج البلاغة : خطبهء 210 ، الكافى : ج 1 ص 63 .