حوادث پس از بعثت محمّد صلى الله عليه و آله و پيش از قيام رستاخيز ، رُخ داده و يا خواهند داد .
اين ، بدان معناست كه دورهء آخِرْزمان ، دوره خيلى كوتاهى نيست و هيچ يك از اين حوادث ، به تنهايى ، همهء دوره آخِرْزمان را پوشش نمىدهد ؛ بلكه همهء اين رويدادها ، بخشى از آن هستند و در درون آن ، روى مىدهند .
شايد اشكال شود كه در احاديثى از پيامبر اكرم ، ايشان فاصلهء بعثت خويش و رستاخيز ، يعنى كلّ آخِرْزمان را به اندازهء فاصله ميان انگشتان اشاره و ميانهء خود دانسته « 1 » و يا در حديثى ديگر ، نسبت باقىماندهء عمر دنيا را به مقدار سپرى شده از آن ، مانند نسبت مدّت عصر تا غروب آفتاب به طول روز ، دانسته است . « 2 »
پاسخ آن است كه اگر مقصود حديث از عمر دنيا ، دورهء تاريخى و تمدّنى بشر باشد ، آن گاه با توجّه به تاريخ چند هزار سالهء بشر ، بخش كوچكى از آن نيز چند قرن را در بر مىگيرد ، و اگر مقصود ، عمر طبيعى كرهء زمين و يا همهء دنيا باشد كه ميليونها سال تخمين زده شده است ، آن گاه بخش كوچكى از آن ، هزاران سال مىشود .
ترتيب تاريخى حوادث برشمرده شده نيز به روشنى نشان مىدهد كه دورهء غيبت مهدى عليه السلام ، ظهور امام و قيام و حكومت حضرت حجّت عليه السلام با آخِرْزمان ، تطابق كامل ندارد ؛ بلكه هر يك ، بخشى از آخِرْزمان و قطعهاى از اين دورهء تاريخى است كه در پى هم مىآيند . به سخن ديگر ، آخِرْزمان ، پيش از غيبت حجّت خدا ، يعنى از روزگار محمّد صلى الله عليه و آله آغاز شده و تا دورهء ظهور ، ادامه دارد و روزگار قيام و حكومت و رجعت را پوشش خواهد داد ، هر چند ممكن است انتهاى رجعت و حكومت بر پا
هامش
( 1 ) . متن حديث ، به نقل از امام صادق عليه السلام چنين است : صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله المِنبَرَ فَتَغَيَّرَت وَجنَتَاهُ وَ التَمَعَ لَونُهُ ثُمَّأَقبَلَ عَلَى النَّاسِ بِوَجهِهِ فَقَالَ : يَا مَعشَرَ المُسلِمِينَ ! إِنِّى إِنَّمَا بُعِثتُ أَنَا وَ السَّاعَةُ كَهَاتَينِ قَالَ ثُمَّ ضَمَّ السَّبَّاحَتَينِ ؛ رسول خدا صلى الله عليه و آله بر فراز منبر برآمد و در حالى كه رنگ از چهرهاش پريده بود ، رو به مردم فرمود : اى مسلمانان ! بعثت من با قيامت مانند اين دو انگشتم ، توأم است » و دو انگشت سبّابهء خود را كنار هم قرار داد . . . ( الأمالى ، مفيد : ص 188 ح 14 ) .
( 2 ) . « رسول اللَّه صلى الله عليه و آله : بَعدَ ما صلّى العَصر ، ما بَقي مِن الدنيا فيما مَضى منها إلّاكَما بَقي مِن يَومِكُم هَذا فيما مَضى منه » ( تاريخ الطبرى : ج 1 ص 10 ) .