شارحان كتب حديثى اهل سنّت ، در ضبط اين نام و نيز وجه تسميهء آن دچار اختلاف شدهاند . « 1 » از اين رو ، احاديث اين موضوع را از نظر اعتبار ، مىتوان به دو دستهء كلّى تقسيم كرد : دستهاى از آنها محتوايى معقول دارند و مخالف با ضروريات عقلى نيستند . از اين رو ، مانع عقلى و شرعى از پذيرش اين دسته احاديث نيست ؛ امّا دستهاى ديگر از احاديث اين موضوع ، داراى مطالبى متناقض و غير معقول و نامتناسب با حكمت الهى است . از اين رو ، اين دسته احاديث يا بايد تأويل شوند و يا اين كه آنها را طرح و طرد كرد . « 2 »
10 / 4 . دجّال در احاديث شيعه
در مصادر شيعى ، دجّال به عنوان علامت ظهور نقل نشده است . بيشتر احاديث دجّال ، به نقل از منابع غير شيعى به آنها راه يافته است . « 3 » در اين احاديث - كه بسيار كم هستند - ، دجّال به عنوان يك پديدهء آخر الزمانى معرفى شده است . « 4 »
اگر چه برخى عالمان همچون شيخ مفيد ، « 5 » مدّعى وجود اخبارى در علامت بودن ظهور دجّال ، براى ظهور حجّت عليه السلام شدهاند . ولى حتّى ايشان نيز در هنگام شمارش نزديك به چهل علامت ظهور در كتاب ارشاد ، از دجّال به عنوان نشانهء ظهور ياد نكرده است . ظاهراً اشاره به دجّال در كتاب ديگر ايشان ناشى از اختلاط اشراط الساعة و علائم ظهور است كه پيش از اين به عنوان يك آسيب در شناخت علائم ظهور ، از آن ياد كرديم .
هامش
( 1 ) . رك : تنوير الحوالك : ص 223 ، فتح البارى : ج 2 ص 264 و ج 6 ص 340 و ج 13 ص 82 ، عمده القارى : ج 2 ص 94 ، الديباج على مسلم : ج 1 ص 215 .
( 2 ) . ر . ك : نهاية البداية و النهاية : ج 1 ص 96 و 101 - 105 و 161 .
( 3 ) . الغيبة ، طوسى : ص 436 ح 426 .
( 4 ) . تفسير القمى : ج 1 ص 198 ، الغيبة ، طوسى : ص 436 ح 426 .
( 5 ) . ر . ك : الفصول العشرة : ص 121 .