10 / 5 . ماهيت دجّال
در احاديث براى معرفى دجّال ، اوصافى را بيان كردهاند كه بسيار وحشتانگيز و غير عادى اند : چشمان او را به اشكال گوناگون و عجيب ، « 1 » ميان چشمان او كافر نوشته شده ، « 2 » قدش تا ابرها مىرسد ، « 3 » در پيشانى او شاخ وجود دارد ، « 4 » و . . . .
وجود اين اوصاف غير طبيعى ، باعث شده است كه عدّهاى ، تصوّر معناى حقيقى براى دجّال را برنتابند . از اين رو اين افراد ، احتمال مىدهند كه اين اوصاف ، نمادين و نشانگر موجودى خبيث يا يك جريان فتنهگر انحرافى باشند . « 5 »
10 / 6 . نشانهء قيامت يا ظهور ؟
آنچه مضمون مشترك همهء احاديث است ، صرفاً پيشگويى وقوع فتنهء دجّال در آخر الزمان است . در احاديث اهل سنّت ، به وفور ، اين فتنه را از اشراط الساعة دانستهاند ؛ « 6 » مصادر شيعى نيز ظهور دجّال را علامت آخر الزمان دانستهاند . « 7 »
با در نظر گرفتن نكاتى كه مطرح شد ، اظهار نظر قطعى در بارهء اين كه خروج دجّال از علائم ظهور است ، ممكن نيست ، و احاديث مربوط به اين موضوع ، بايد در مباحث مربوط به قيامت ، مورد بررسى دقيق قرار گيرند .
10 / 7 . علامتها : نماد يا واقعيت
عدّهاى به دليل آن كه برخى نشانههاى ظهور ، قابل درك و فهم نبوده است ، از آنها به عنوان نشانهء نمادين يا رمزى تعبير نمودهاند . مرحوم سيّد محمّد صدر از احتمال
هامش
( 1 ) . ر ك : سنن الترمذى : ج 3 ص 349 ح 2342 ، مسند ابن حنبل : ج 3 ص 115 و 123 .
( 2 ) . ر . ك : مسند ابن حنبل : ج 3 ص 367 .
( 3 ) . ر ك : المصنّف : ج 8 ص 657 ح 61 .
( 4 ) . همانجا .
( 5 ) . تاريخ بعد الظهور : ص 192 - 203 .
( 6 ) . ر . ك : العدد القويّة : ص 89 ح 154 و . . . .
( 7 ) . الخصال : ص 446 ح 46 و . . . .