به نبوّت و الوهيت و ارائهء دين جديد ، ختم گرديد . فهم اين كه اين مدّعا چگونه آغاز شد ، نياز به شناخت تاريخ نيمهء اوّل قاجاريّه و پديد آمدن جريانهاى اخبارى و شيخى دارد . ظهور ميرزا محمّد اخبارى و سپس شيخ احمد احسايى و سيّد كاظم رشتى ، تحوّلات تازهاى را در ميان دو سوى مذهب و اجتماع و انقلاب وعده مىداد .
تقويت بحثهاى مربوط به مهدى در ادبيّات احسايى و رشتى ، يكى از مسائلى بود كه در ايجاد فضاى نوينى كه منجر به تشكيل بابيت شد ، بسيار مؤثّر بود . يكى از اساسىترين اين مسائل ، دادن وعدهء قريب الوقوع بودن ظهور بود كه مرتّب از آن سخن مىگفتند و آن را اظهار مىكردند . « 1 » البتّه باور شيخ احمد احسايى و سيّد كاظم رشتى در بارهء امام زمان ، به طور كلّى ، همان باور اماميّه بود « 2 » و آنچه تازگى داشت ، همين بحث ظهور و قريب بودن آن بود و نكتهء ديگر ، اين كه در ميان شيخيّه ، اين باور بود كه در هر زمان ، يك نفر انحصاراً نيابت كامل را عهدهدار باشد . « 3 »
به لحاظ تئورى ، شيخيگرى با طرح ركن رابع ، زمينهء بابيت خاص را فراهم كرد و در ادامه و در ميان مدّعيان بابيت فراوانى كه هر كدام ، مدّعى جانشينى احمد احسايى و سيّد كاظم رشتى بودند ، كار يكى از آنها - يعنى سيّد علىمحمّد باب - را به نقطهاى حسّاس رساند . پيوستن شمارى از افراد فعّال و پُرتلاش در اين عرصه ، از او يك شخصيت عجيب ساخت و تلاش آنها سبب شد تا به رغم خودِ باب - كه آدم ساده و بيمار با افكار پراكنده و گاه مشمئز كننده بود - ، يك جريان مذهبى در ايران به وجود آيد . بعدها ميرزا حسينعلى بهاء ، با فعّاليتهاى خارجى و همراهىهاى
هامش
( 1 ) . شيخيگرى و بابيگرى : ص 20 .
( 2 ) . ر . ك : ترجمهء رسالهء حياة النفس شيخ احمد احسايى كه توسط سيّد كاظم ترجمه شده و ما حصل باور رسمى وعمومى آنان به امام زمان عليه السلام است ( شيخيگرى و بابيگرى : ص 55 - 57 ) .
( 3 ) . شيخيگرى و بابيگرى : ص 116 - 117 .