برخى گزارشهاى كتابشناسى ، نشان از نگارش كتابهايى در موضوع نامهها و توقيعات امامان عليه السلام دارد كه به دست ما نرسيدهاند . نمونهء روشن آن ، كتاب رسائل الأئمّة عليهم السلام تأليف جناب كلينى است كه شامل توقيعات ولىّ عصر عليه السلام نيز بوده و تا زمان سيّد ابن طاووس در قرن هفتم وجود داشته و حتّى برخى از ظاهر سخن صدر المتألّهين برداشت كردهاند كه اين كتاب تا زمان وى ، يعنى قرن يازدهم ، وجود داشته است . « 1 » گرچه بعيد مىنمايد كه به دست ايشان رسيده باشد ، امّا مطمئنّاً به دست علّامه مجلسى نرسيده است .
به هر حال ، چنان كه شيخ طوسى به نقل از ابو نصر هبة اللَّه در بارهء جناب محمّد بن عثمان عَمرى ، نايب دوم امام عليه السلام - كه بيش از چهل سال نيابت را بر عهده داشت - ، آورده ، وى توقيعها را از ولىّ عصر عليه السلام در امر « دين و دنياى شيعيان » و در بارهء « آنچه مىپرسيدند » ، مىرسانده است . « 2 »
2 . آميختگى با فضاى تقيّه
اهتمام جامعهء شيعى به صورت عام و نايبان خاص به صورت ويژه در عدم دستيابى مخالفان و دشمنان به ولىّ عصر عليه السلام و پنهان ماندن وجود آن بزرگوار و لزوم حدّاقلى استفاده از ارتباطات غير مستقيم ، چنان كه اشاره شد ، دشوارىهاى بسيارى را پديد مىآورد . « 3 » اين امر كه در پرسش و پاسخهاى نوشتارى شدّت بيشترى دارد ، نه تنها در اصل ارتباطات ، دشوارى و محدوديت پديد مىآورد ؛ بلكه گاه سبب پاسخهايى مىشد كه براى ديگران داراى ابهام يا عدم سازگارى با ادلّهء ديگر باشد .
هامش
( 1 ) . ر . ك : حياة الشيخ محمّد بن يعقوب الكلينى : ص 297 .
( 2 ) . ر . ك : ج 3 ص 348 ح 627 .
( 3 ) . براى آگاهى از تلاش حكومت براى دستيابى به ناحيهء مقدّسه ، براى نمونه ر . ك : الكافى : ج 1 ص 525 ، ح 30 . نيز ، براى مواظبت زياد نايبان در پنهان داشتن مكان امام عليه السلام ، ر . ك : ج 5 ص 57 ح 791 ، الكافى : ج 1 ص 333 .