تحميل مىشد ، اين دوره را بايد يكى از مقاطع حسّاس و پُر افت و خيز جامعهء شيعى به شمار آورد . شيخ طوسى با اشاره به كثرت توقيعات ، خاطرنشان مىكند كه تنها بخشى از آن را بازگو مىكند . « 1 » اين امر ، وقتى جلوهء بيشترى مىكند كه برخى شواهد ، نشان مىدهند عنايت ويژهاى از جمله از سوى نوّاب خاص در ارجاع دادن به فقهاى شيعه وجود داشته است تا در ميان شيعيان ، آمادگى بيشترى براى آغاز دورهء غيبت كبرا پديد آيد .
برخى صاحبنظران ، نشانههاى اين هدف را از دورهء امام عسكرى عليه السلام دانستهاند ، چنان كه امام عليه السلام در توقيع معروف اسحاق بن يعقوب ، در دورهء نايب دوم خود ، جناب محمّد بن عثمان عَمرى ، در بارهء رويدادهايى كه پيش مىآيند ، دستور به رجوع به راويان و در واقع ، فقها داده ، آنان را حجّت خود بر شيعيان معرّفى كرده است ؛ « 2 » امرى كه از گذشته تا كنون به عنوان يكى از ادلّهء حجّيت اجتهاد و وجوب تقليد مورد توجّه فقهاى ما قرار داشته است و در پايان اين پژوهش به آن پرداخته خواهد شد .
نيز نايب سوم ، جناب حسين بن روح ، براى ارزيابى كتاب التأديب ، آن را نزد گروهى از فقها در قم فرستاد تا پس از بررسى نظر دهند كه چيزى از محتواى آن با نظر آنان ، مخالفت دارد يا نه « 3 » و آنان ، همهء كتاب ، جز يك مسئلهء آن را تأييد كردند .
هامش
( 1 ) . الغيبة : ص 285 .
( 2 ) . ر . ك : كمال الدين : ص 484 ؛ الغيبة : ص 291 .
( 3 ) . استاد معظّم ، آية اللَّه سيّد موسى شبيرى زنجانى - دام ظلّه - ، اشاره دارد كه معلوم نيست التأديب ، چه كتابىاست و مؤلّف آن چه كسى است ( جرعهاى از دريا : ج 1 ص 175 ) ؛ ولى به نظر مىرسد كه اين كتاب ، همان التأديب ، نوشتهء محمّد بن احمد بن عبد اللَّه بن مهران ، معروف به « ابن خانبه » است كه از آن به نام « يومٌ و ليلة » نيز نام برده شده است و به نقل نجاشى ، وقتى گروهى از شيعيان ، در نامهاى از امام عسكرى عليه السلام درخواست نگارش يا ارسال كتابى كردند كه مبناى عمل آنان باشد ، ايشان ، كتابى را فرستاد و بعد با مقابله با كتاب « ابن خانبه » ، معلوم شد همان است ( رجال النجاشى : ص 91 و 346 ، فهرست كتب الشيعة و اصولهم : ص 63 - 64 ) و همين مىتوانسته زمينهء بررسى جناب حسين بن روح را فراهم سازد . ابنخانبه ، از غلامان يونس بن عبد الرحمان بود و خود يونس نيز كتابى با عنوان يومٌ و ليلة داشته كه بر امام عسكرى عليه السلام عرضه شده و ايشان پس از ملاحظه ، همهء آن را تأييد كرده است ؛ كتابى كه به تأييد امام جواد عليه السلام نيز رسيده بوده است ( ر . ك : وسائل الشيعة : ج 18 ص 72 - 71 ، ح 74 ، 75 و 80 ) .