غوغا رو به رو مىشود و در نتيجه ، تصريح به اين امر ، ميسّر نمىگردد . « 1 »
4 . مقصود از « دوازده خليفه »
تأمّل در واژههاى « خليفه » ، « 2 » « امام » ، « 3 » « وصى » ، « 4 » « امير » « 5 » و الفاظ مشابه آنها كه در گزارشهاى مختلف حديث جابر آمده و نيز موقعيت خانوادگى و عدد كسانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله آنان را به عنوان جانشينان خود معرّفى مىكند و مهمتر از همه ، تأكيد ايشان بر اين كه قيام دين و عزّت اسلام و صلاح امّت تا قيامت در گرو خلافت آنهاست ، به روشنى نشان مىدهند كه پيامبر صلى الله عليه و آله در اين پيام مهم ، در صدد ارائهء مشخّصات افرادى است كه شايستگى علمى ، عملى ، سياسى و مديريتى لازم را براى رهبرى جامعهء اسلامى پس از او دارند ؛ كسانى كه از هر جهت مىتوانند خليفهء خدا و خليفهء پيامبر خدا باشند .
در آن هنگام ، اهمّيت اين پيام ، به گونهاى بود كه به گفتهء ابن عبّاس ، ابو بكر در آغاز حكومتش ، خود را خليفه نمىخواند و در پاسخ كسى كه از او مىپرسد : « آيا تو خليفهء پيامبر خدايى ؟ » ، پاسخ مىدهد : نه . و در پاسخ اين سؤال كه : پس تو كيستى ؟
پاسخ مىدهد : « من ، خالفه [ / جاىگزين ] پس از او هستم » . « 6 »
دقّت و تأمّل در معناى واژهء « خليفه » ، خود ، بيانگر اين معناست . خليفه به معناى جانشين است و جانشين ، كسى است كه وظيفهء شخص پيشين را به عهده دارد و جاى خالى او را پُر مىكند ، و چون وظيفهء اصلى و محورى پيامبر صلى الله عليه و آله ، هدايتگرى و
هامش
( 1 ) . ر . ك : صحيح البخارى : ج 1 ص 54 ح 114 و ج 4 ص 1612 ح 4168 و ج 8 ص 2680 ح 6933 ، مسند ابن حنبل : ج 1 ص 695 ح 2992 ، الطبقات الكبرى : ج 2 ص 244 .
( 2 ) . ر . ك : ص 333 ( روايتهاى دوازده خليفه ) .
( 3 ) . ر . ك : ص 359 ( روايات « دوازده امام » ) .
( 4 ) . ر . ك : ص 361 ( روايات دوازده وصى ) .
( 5 ) . ر . ك : ص 341 ( روايات دوازده امير ) .
( 6 ) . النهاية : ج 2 ص 69 .