با اين اوصاف شايد بتوان آيين هندو را داراى متنوعترين گرايشها و فرقهها دانست ؛ با اين حال مىتوان از سه فرقه و مذهب اصلى ياد كرد : مذهب ويشْنويى ، شيوايى ، و شاكتهاى . به هر روى اين تنوع اعتقادى باعث شده كه اصول اعتقادى مشترك ميان مذاهب و فرقههاى هندويى چندان زياد نباشد . در بارهء منجى هم گرچه زمينهء بحث آن در همهء مذاهب هندو وجود دارد ، اين آموزه در مذهب ويشْنو نمود بيشترى يافته است و به همين دليل ما هم در اين مجال اندك تنها به بررسى آن در همين يك مذهب مىپردازيم .
محور اصلى اين مذهب پرستش ويشْنو ، به عنوان خداى متعال ، و تنزلات او در زمين است . گرچه آموزهء اوَتارَه ( تنزل خدا ) را در ديگر مذاهب هندويى نيز مىتوان يافت ، اين مفهوم از آموزههاى بنيادين ويشنوپرستان به شمار مىرود . به اعتقاد آنان هر گاه آيين و دين به خطر مىافتد ، خداوند جايگاه آسمانى خويش را ترك و خود را به شكل و شمايلى زمينى متنزل مىكند تا خطر را رفع ، و دوباره نظم را برقرار كند . در مجموع ده بار چنين تنزلهايى رخ مىدهد كه آخرين آنها « كَلْكى » يا « كَلْكين » نام دارد . در متون مقدس ويشنويى آمده است :
آن جا كه نيكوكارى از رونق افتد و تبهكارى بالا گيرد ، من در قالب تن مجسم مىشوم و يا در ميان مردم آيم تا از اساس خير نگهبانى كنم و بنياد شر بر افكنم . من در هر دور پيدا آيم تا آيين راستى برقرار سازم . « 1 »
بررسى موضوع منجى موعود در آيين هندو ، مانند هر دين ديگرى ، از بررسى چگونگى انعكاس اين آموزه در متون مقدس و اصلى آغاز مىشود . « 2 »
هامش
( 1 ) . گىتا ( بهگودگىتا ) سرود خدايان : فصل چهارم .
( 2 ) . مىتوان ادعا كرد كه تنوع متون در هيچ دين و آيينى به اندازه متون هنديى نيست . در اينجا تنوع چشمگيرى از لحاظ حجم ، تعداد ، زبان ، موضوع و حتّى حجيت و مقبوليت متون ديده مىشود . به طور معمول و سنّتى متون هندويى را به دو دستهء شْروتى ( شنيدهشده ) و سْمِرتى ( در ياد آمده ) تقسيم مىكنند كه دومى شرح و تفسير اوّلى است . متون شْروتى شامل رْگوِده ، يجوروِده ، سامَهوِده و اتْهَروَهوِده ، بْراهْمَنهها ، آرَنيكهها و اوپَهنيشَدها است . متون سْمِرتى شامل شاسْتْرهها ( يا قانوننامهها ) مانند مَنو سْمِرتى ، حماسهها مانند مَهابِهارَته ، رامايانه و پورانهها مىباشد . پورانهها نقش بيشترى در تكوين انديشهء منجى موعود هندويى داشتهاند .