موعود هندويى به لحاظ ماهوى موعودى شخصى و نيز متعين است ؛ چراكه انسانى با نام و نسب خانوادگى و حتّى محل تولد مشخّص است كه قرنها پيش از ظهور ، ويژگىهايش را در متون ثبت كردهاند . اين موعود شخصى به رغم اين كه با هيبتى انسانى پا بدين جهان مىگذارد ، داراى جنبهء الوهى است ؛ زيرا به باور هندوها او تنزل خدا و بلكه خود خداست .
بر پايهء متون هندويى ، وظيفهء اصلى موعود برقرارى و استقرار دَرْمه « 1 » است . وقتى كه دَرْمه به طور كامل مستقر شود ، جهان از دو حيث معنوى و اجتماعى به كمال نزديكتر مىشود . پس مىتوان منجى هندويى را همزمان داراى دو كاركرد اجتماعى و معنوى دانست ؛ امّا چنان كه ديديم ، بيشتر گزارشهايى كه در بارهء فعاليّتهاى كلكى دادهاند ، از سنخ امور اجتماعى ، همچون برانداختن ريشهء ظلم و فساد ، نابود كردن تبهكاران و برپايى عدل و امنيت است . بنا بر اين نقش كلكى ، دست كم در بيان متون دينى هندو ، عمدتاً اجتماعى به نظر مىآيد .
دربارهء دامنهء رسالت آن منجى نمىتوان به آسانى اظهار نظر كرد . برخى متون از جهانشمولى رسالتش خبر مىدهد ؛ امّا بعضى ديگر چنين مىنمايد كه رسالتش تنها قوم و ملت ، يا پيروان آيينى خاص را در برمىگيرد . مثل فرازى از اگْنى پورانه ( از متون پورانهاى ) كه مىگويد : « او قانون اخلاقى را در ورنههاى چهارگانه به شيوهاى مناسب برقرار مىسازد » . از آنجا كه قوانين « ورنه » يا طبقات اجتماعى از ويژگىهاى خاص آيين هندوست كه بر اساس آن ، افراد خارج از طبقات را « مَلِچَّه » ( غير آريايى ، ناشريف ) و حتّى نجس ( چَنْداله ) مىدانند ، شايد بتوان گفت موعودباورى در آيين هندو ، مانند خود اين آيين ، « قوم مدار » ( آريايى محور ) است و منجى موعود آن نيز ، حتّى اگر در پى نجات جهانيان باشد ، آن را بر محور ارزشهاى
هامش
( 1 ) . ميزان اخلاقى يا عدالت عامى كه مراعاتش بر همه كس فرض است ( آيين هندو : ص 31 ) .