مضمون « 1 » و اين كه نويسنده در ابتداى كتاب گفته كه كتابش داراى پنجاه و پنج باب در حِكَم و مواعظ است و شمار اين ابواب در جلد اوّل تمام مىشود و نيز به دليل آن كه در جلد دوم ، شعرى از حافظ رجب برسى از عالمان سدهء نهم در مدح حضرت امير عليه السلام آمده ، در انتساب جلد دوم به او ترديد كردهاند . « 2 » افزون بر اينها در جلد دوم ، مطلبى آمده كه نشان مىدهد نويسندهء جزء دوم ، معاصر علّامهء مجلسى يا متأخّر از او بوده است . در كتاب ، پس از نقل حديثى از شيخ مفيد ، آمده است :
و ذكره المجلسى فى المجلّد التاسع من كتاب بحار الأنوار والسيّد البحرانى فى كتاب مدينة المعاجز بتغيّر ما فمن أراد فليراجعهما . « 3 » مرحوم آية اللَّه نجفى مرعشى نيز بر آن است كه جزء دوم از ديلمى نيست .
ايشان ، در مقدّمهاى كه بر ترجمهء جلد اوّل إرشاد القلوب نگاشته ، آورده است :
انصافاً كتابى است بسيار عزيز و عالىقدر . و مشهور اين است كه دو جزء است . جزء اوّل ، در مواعظ و جزء دوم ، در مناقب ؛ ولى نزد ما تقريباً ثابت است كه جزء دوم از وى نيست و هركسى ملاحظه و تدبّر كند ، اين معنى برايش واضح و هويدا خواهد شد . « 4 » از قرائن بر صحّت انتساب جزء دوم به ديلمى ، به موارد زير مىتوان اشاره كرد :
قرينهء اوّل ، تصريح شيخ حرّ عاملى بر دو مجلّد بودن كتاب است . « 5 » شيخ آقا بزرگ نيز ضمن تصريح بر دو مجلّد بودن كتاب ، به نسخ خطّى آن اشاره مىكند و از جمله ، از نسخهاى در مكتبة الحسينيّهء نجف ، ياد مىكند كه دو جزء آن با دستخطّ يكسان نگاشته شده و به سال 1024 ق ، در تملّك شيخ محمّد صالح بن على قهپايى
هامش
( 1 ) . ر . ك : رياض العلماء ، ج 1 ، ص 340 .
( 2 ) . ر . ك : روضات الجنّات ، ج 2 ، ص 291 ( ش 201 ) ؛ أعيان الشيعة ، ج 5 ، ص 250 .
( 3 ) . إرشاد القلوب ، منشورات الرضى ، ص 298 ، مؤسسة الأعلمى ( بيروت ) ، ص 265 .
( 4 ) . إرشاد القلوب ، ترجمهء : سيّد هدايت اللَّه مسترحمى ، با مقدّمهء آية اللَّه نجفى ، ص ه .
( 5 ) . أمل الآمل ، ج 5 ، ص 77 ( ش 211 ) .